XIII əsrin ortalarına doğru formalaşmış, “ulusları idarə edən böyük knyaz-şahzadələrdən” və fəth edilmiş əkinçilik bölgələrindən ibarət sistemin Monqol imperiyasının Böyük xanı Münkə üçün qənaətbəxş olmadığı aydın görünür. Bu bölgələrdə ordu komandanları, canişinlər və daruqalar hakimiyyət həyata keçirir, formal olaraq Böyük xana tabe olsalar da, çox vaxt ulus hökmdarlarının təyin etdiyi şəxslər kimi çıxış edir və ya öz maraqlarına uyğun fəaliyyət göstərirdilər. Əgər Münkə həqiqətən də Sun imperiyasına qarşı yürüşün lap əvvəlindən Çini ilxan kimi Hülaküyə verməyi planlaşdırırdısa, Yaxın Şərqdə yeni ulusun yaradılması daha da vacib və təxirəsalınmaz vəzifə idi.
Səlcuqilər dövlətinin süqutundan sonra İran çoxsaylı atabəylərin, şahların, məliklərin, sultanların və türk, kürd və ərəb tayfalarının başçısı olan əmirlərin amansız mübarizə meydanına çevrilmişdi. Onlar əkinçi və sənətkar əhalini cəzasız şəkildə qarət edir, bölgəni dərin böhrana sürükləyirdilər. 1220–1250-ci illərdəki monqol yürüşləri nəinki zorakılıq və dağıntıların miqyasını artırdı, həm də anarxiyanı daha da dərinləşdirdi. Yerli sülalələr arasında davam edən mübarizəyə Qaraqorum nümayəndələri ilə “böyük knyaz-şahzadələr” arasındakı kəskin qarşıdurmalar da əlavə olundu. Belə şəraitdə fəth edilmiş ərazilərdə Çingizilərin hakimiyyətini möhkəmləndirmək və bu torpaqlardan daha səmərəli istifadə etmək mövcud idarəçilik modelinin dəyişdirilməsini tələb edirdi.
İrandakı siyasi vəziyyəti dəyişdirə və onun resurslarını “uzaq” qərb ölkələrinin fəthini başa çatdırmaq üçün səfərbər edə biləcək təsirli tədbirlərdən biri hakim sülalənin nümayəndəsi olan şahzadənin baş komandan təyin edilməsi ola bilərdi. Həm şəxsi keyfiyyətlərinə, həm də Çingizilər iyerarxiyasındakı statusuna görə Hülakü imperatorun əsas nümayəndəsi və imperiyanın istənilən düşmənini ram etməyə qadir olan şəxs roluna, şübhəsiz, ən uyğun namizəd idi.
Təbii ki, Hülaküyə bu cür səlahiyyətlərin verilməsi Cucilərin razılığı olmadan mümkün deyildi və şübhə yoxdur ki, belə razılığı əldə etmək asan məsələ deyildi.
Birincisi, Hülakünün təyinatı Xubilayın analoji təyinatından sonra baş vermişdi və bu addım başqa cür deyil, yalnız Toluyluların xeyrinə qüvvələr balansını dəyişdirmək cəhdi kimi qəbul edilə bilərdi.
İkincisi, Xubilayın təyinatı Cuciləri ciddi şəkildə narahat etməyə bilərdi. Çünki prinsip etibarilə bu, onların Çinlə onsuz da kifayət qədər dolayı olan əlaqələrində heç nəyi dəyişmirdi. Lakin Hülakünün İranda peyda olması Cuçilərin Ögedeyin hakimiyyəti dövründə və daha sonra, Çormağunun vəzifəsi Baycuya verildikdən sonra kifayət qədər uğurla möhkəmləndirdikləri nüfuza birbaşa təhlükə yaradırdı.
Hətta Cuci xanı Batunun 1248-ci ilə qədər İranda hakimiyyətinin, həqiqətən də, formal xarakter daşıdığını qəbul etsək belə, Göyük xanın ölümündən sonra yaranmış vəziyyət ümumilikdə Cucilərin İranın ən mühüm bölgələri üzərində nəzarət qurması üçün əlverişli idi. Hülakünün təyin edilməsi Baycunun — P. Ceksonun inandırıcı şəkildə göstərdiyi kimi, “Batunun adamı” olan şəxsin və İrandakı digər Cuci nümayəndələrinin səlahiyyətlərini qaçılmaz olaraq məhdudlaşdırırdı. Bu isə Cucilərin əldə etdiyi uğurları və onların İranda təsirlərini gələcəkdə daha da möhkəmləndirmək imkanlarını şübhə altına alırdı.
Cucilər Hülakünün təyinatının mümkün nəticələrini qiymətləndirməkdə yanılmırdılar.
—
Bunun təsdiqini Cüvayni deyil, Cüzcani öz əsərində iki yerdə verir. O, Hülakünün yürüşünün nəticəsində Hülakü və onun varisləri üçün yeni bir ulusun yaradılmalı olduğunu izah edir.
1260-cı ildə Hülakü Dehli Sultanlığına səfirlik göndərərək sülhsevər niyyətlərini bəyan etmişdi. Nəzərə alsaq ki, təxminən həmin dövrdə o, “ilxan” titulundan istifadə etməyə başlamış və hakimiyyət iddialarının legitimliyini əsaslandırmaq üçün yalnız yaxınlarda vəfat etmiş Münkənin iradəsinə istinad edə bilərdi, Cüzcaninin bu məlumatı haradan əldə etməsi barədə ən ehtimal olunan mənbə həmin səfirliyin üzvləri hesab edilməlidir.
Münkənin İranı qardaşının hakimiyyətinə vermək niyyəti barədə Cüzcaniyə məlumatın çatdığı digər kanal isə həmin 1260-cı ildə Dehliyə gələn Bərkənin səfirliyi ola bilərdi.
Cucilərin əvvəlcədən proqnozlaşdırılması mümkün olan etirazlarına baxmayaraq, 1253-cü ilin payızında Hülakü yürüşə göndərildi. Bununla da Münkə Yasanın ona verdiyi monarx hüququndan — imperiyanın mənafeyinə nəyin uyğun olduğunu müstəqil şəkildə müəyyən etmək səlahiyyətindən istifadə edirdi.
Hülakü ordusunun yürüşə başlamasını Qaraqorumun qəbul edilmiş qərarın düzgünlüyünə inamının ifadəsi kimi qiymətləndirmək mümkün olduğu kimi, bunu güc nümayişi də hesab etmək olar. Lakin bu addımın özü hələ Münkənin yaranmış fikir ayrılıqlarını hərbi qarşıdurma müstəvisinə keçirməyə hazır olduğu anlamına gəlmirdi.
Bir qədər əvvəl öz rəqiblərini məhv edərək imperiyada hakim mövqelərini təmin etmiş Cucilər və Toluyilər, şübhəsiz ki, münaqişənin kəskinləşməsində maraqlı deyildilər. Toluyilərin Cucilərlə açıq şəkildə qarşıdurmaya girməsi Münkənin böyük xan seçilməsi ilə öz ifadəsini tapan daxili konsolidasiya siyasətinin açıq-aşkar məğlubiyyəti olardı və müttəfiqlər üçün nəticələri əvvəlcədən proqnozlaşdırılması mümkün olmayan təhlükələr yarada bilərdi.
Bununla yanaşı, imperiyanın daxili birliyinin möhkəmləndirilməsi maraqları Cucilərdən Münkənin ali hakimiyyətini yalnız bəyanatla deyil, həm də praktiki olaraq tanımağı tələb edirdi.
Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az