“Laboratoriya İks” (digər adları ilə “Laboratoriya 1”, “Laboratoriya 12” və ya sadəcə “Kamera”) Stalin repressiyaları tarixinin ən qorxunc və məxfi səhifələrindən biridir. Burada elm dövlət terrorunun xidmətinə verilmiş, insan həyatı isə ölümcül təcrübələr üçün sərf olunan materiala çevrilmişdi.

Ən dəhşətli məqamlardan biri isə gizli obyektin harada yerləşməsi idi. Laboratoriya nə uzaq tayqada, nə də xüsusi mühafizə olunan hərbi poliqonda fəaliyyət göstərirdi. O, Moskvanın mərkəzində, Varsonofyevski dalanında, NKVD-nin Lubyankadakı baş qərargahının yaxınlığında yerləşirdi. Şəhər sakinləri hər gün bu binanın yanından ötüb-keçir, onun divarları arxasında hansı dəhşətlərin yaşandığından xəbərsiz olurdular.

1930-cu illərin sonlarından laboratoriyaya istedadlı həkim-biokimyaçı, tibb xidməti polkovniki Qriqori Mayranovski rəhbərlik edirdi. Onun fəaliyyətinə isə şəxsən Lavrenti Beriya nəzarət edirdi.

Laboratoriyanın qarşısında qoyulan əsas vəzifə ölümcül təsir göstərən, lakin meyitin yarılmasından sonra belə aşkarlanması çətin olan zəhərlər hazırlamaq idi. Stalin rejiminə və xüsusi xidmət orqanlarına siyasi rəqibləri həm ölkə daxilində, həm də xaricdə səssizcə aradan götürmək üçün xüsusi vasitələr lazım idi. Məqsəd qurbanın ölümünü infarkt, insult və ya kəskin pnevmoniya kimi təbii səbəblərlə əlaqələndirmək idi.

İnsanlar ölümcül təcrübələrin qurbanına çevrilirdi

Laboratoriyada aparılan sınaqların əsas qurbanları gizli şəkildə gətirilən ölüm hökmünə məhkum edilmiş məhbuslar idi. Müxtəlif mənbələrdə alman və yapon hərbi əsirlərinin də bu təcrübələrə cəlb edildiyi bildirilir.

Prosedurlar adi tibbi müayinə görüntüsü altında həyata keçirilirdi. Əslində isə insanlar üzərində müxtəlif zəhərli maddələrin təsiri yoxlanılırdı.

Sınaqdan keçirilən maddələr arasında bunlar da var idi:

– Xardal qazı (iprit) və onun törəmələri;
– Ricin;
– Digitoksin;
– Tallium;
– Akonitin;
– Karbilaminxolinxlorid – K-2 adlandırılan zəhərli preparat.

Sonuncu maddə Mayranovskinin laboratoriyasındakı əsas tədqiqat istiqamətlərindən biri hesab olunurdu. Məlumatlara görə, K-2 insanı təxminən 15 dəqiqə ərzində öldürə bilirdi. Qurbanın vəziyyəti sürətlə ağırlaşır, ölüm isə kəskin ürək çatışmazlığı mənzərəsi yaradırdı. Bu da zəhərlənmənin əsl səbəbini müəyyənləşdirməyi çətinləşdirirdi.

Laboratoriyada yalnız zəhərli maddələrin hazırlanması ilə kifayətlənmirdilər. Onların insan orqanizminə yeridilməsi və gizli şəkildə tətbiqi üsulları da araşdırılırdı. Zəhərlərin qidaya qatılması, tibbi müayinə adı altında inyeksiya edilməsi, müxtəlif gündəlik əşyalar vasitəsilə çatdırılması kimi üsullar üzərində işlənirdi. Zəhər püskürdən çətirlər, əsalar və qələmlər də bu istiqamətdə hazırlanan vasitələr sırasında göstərilir.

Bundan başqa, sorğular zamanı insanın iradəsinə və davranışına təsir göstərmək məqsədilə skopolamin əsaslı preparatlar da sınaqdan keçirilirdi.

Öz yaratdığı sistemin qurbanına çevrilən laboratoriya rəhbəri

Stalin rejimində gizli əməliyyatların iştirakçıları çox vaxt özləri də sistemin qurbanına çevrilirdilər. Mayranovski də istisna olmadı. O, xüsusi xidmət orqanlarının ən məxfi əməliyyatları barədə məlumatlı idi. Bəzi məlumatlara görə, hətta ayrı-ayrı şəxslərin zəhərlənməsi əməliyyatlarında şəxsən iştirak etmişdi.

Onun adı ukraynalı arxiyepiskop Teodor Romjanın, amerikalı casus İsaya Oqginsin və polyak mühəndis Naum Sametin müəmmalı ölümləri ilə əlaqələndirilir.

1951-ci ilin dekabrında Mayranovski həbs edildi. Bu, sovet xüsusi xidmət orqanlarının daxilində baş verən təmizləmələr və sonradan “həkimlər işi” kimi tanınan hadisələr dövrünə təsadüf edirdi.

Lakin onun işi gözləniləndən fərqli sonluqla nəticələndi. Mayranovski dərhal güllələnmədi. Məhkəmə onu güclü təsirə malik maddələrin qanunsuz saxlanması və vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə ittihamları ilə 10 il müddətinə azadlıqdan məhrum etdi. O, cəzasını Vladimir mərkəzi həbsxanasında çəkirdi.

“Mən əmrləri yerinə yetirirdim, bəs niyə həbsdəyəm?”

Stalinin 1953-cü ildə ölümündən və Lavrenti Beriyanın güllələnməsindən sonra “Laboratoriya İks”in fəaliyyəti ilə bağlı bəzi məxfi sənədlər yenidən araşdırılmağa başlandı.

Xüsusi komissiyanın diqqətini laboratoriyanın arxivləri ilə yanaşı, Vladimir həbsxanasından gələn məktublar da cəlb etdi. Bu məktubları Mayranovski daxili işlər naziri və digər rəhbər şəxslərə ünvanlayırdı.

Onun yazdıqları insanı dəhşətə gətirirdi. Mayranovski həbs olunmasını ədalətsizlik hesab edir, öz fəaliyyətinə görə məsuliyyət daşımadığını iddia edirdi. Məntiqi isə olduqca soyuq və amansız idi:

“Mənim əlimlə Sovet hakimiyyətinin onlarla qatı düşməni məhv edilib… Bəs mən niyə həbsdə oturmalıyam? Mən ali rəhbərliyin əmrlərini yerinə yetirirdim və sovet elmini irəli aparırdım!”

Bu sözlər onun düşüncə tərzini açıq şəkildə nümayiş etdirirdi. İnsanların öldürülməsini elmi nailiyyət kimi təqdim edən bir şəxs özünü cinayətkar deyil, dövlət qarşısında vəzifəsini yerinə yetirmiş mütəxəssis hesab edirdi.

Bu arada, istintaqa cəlb olunan keçmiş NKVD rəhbərləri, o cümlədən Beriya və Merkulov məsuliyyəti bir-birlərinin üzərinə atmağa çalışırdılar. Beriya Mayranovskini demək olar ki, tanımadığını, təcrübələrə icazənin isə tabeliyində olan şəxslər tərəfindən verildiyini iddia edirdi.

Bununla belə, insanlar üzərində ölümcül təcrübələrin aparılması faktı 1953-cü ilin dekabrında Beriya işi üzrə SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyasının qapalı hökmündə rəsmi şəkildə əksini tapdı.

Həbsdən sonra da gizli nəzarət altında

Mayranovski cəzasını tam çəkdikdən sonra 1961-ci ildə azadlığa buraxıldı. Lakin onun qarşısına ciddi məhdudiyyətlər qoyulmuşdu. Moskvada, Leninqradda və digər böyük şəhərlərdə yaşamasına, eləcə də toksikologiya sahəsində elmi-tədqiqat fəaliyyəti ilə məşğul olmasına icazə verilmirdi.

O, həyatının son illərini Dağıstanda keçirdi. Kiçik bir biokimya laboratoriyasına rəhbərlik edən keçmiş NKVD mütəxəssisi 1964-cü ildə qəfil vəfat etdi.

Onun ölümündən sonra müxtəlif şayiələr yayıldı. Bəzi iddialara görə, xüsusi xidmət orqanlarının keçmiş əməkdaşları Mayranovskinin gələcəkdə gizli əməliyyatlar barədə danışmasının qarşısını almaq üçün onu zəhərləmişdilər. Lakin bu versiyanın təsdiqlənmiş fakt kimi təqdim edilməsi üçün etibarlı sübut yoxdur.

Arxivlərdə gizlənən adsız qurbanlar

Müxtəlif məlumatlara görə, laboratoriyada insanlar üzərində ölümcül zəhərlərin sınaqdan keçirilməsinə dair 150-dən çox protokol hazırlanıb. Bu sənədlər yüzlərlə adsız qurbanın taleyi, onların üzərində aparılan təcrübələr və xüsusi xidmət orqanlarının istifadə etdiyi üsullar barədə məlumatları özündə birləşdirir.

Laboratoriyanın fəaliyyəti ilə bağlı sənədlərin əhəmiyyətli hissəsinin hələ də məxfi saxlanıldığı bildirilir. Bu isə sovet xüsusi xidmət orqanlarının ən qaranlıq əməliyyatlarından birinin bütün təfərrüatlarının indiyədək tam açıqlanmadığını göstərir.

“Laboratoriya İks”in tarixi təkcə Stalin repressiyalarının deyil, həm də elmin mənəvi prinsiplərdən məhrum edilərək totalitar hakimiyyətin xidmətinə verilməsinin dəhşətli nümunəsidir.

Bu hadisələr bir daha sübut edir ki, elm insanlığın rifahına xidmət etmək əvəzinə, mütləq hakimiyyətin və siyasi terrorun alətinə çevrildikdə onun yarada biləcəyi təhlükənin sərhədi yoxdur. Ən böyük faciə isə həmin sistemdə insan həyatının elmi təcrübə üçün adi material səviyyəsinə endirilməsidir.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az