İnsan çanaq sümüyünün niyə məhz belə qurulduğu barədə mübahisələr onilliklərdir davam edir. Klassik “mamalıq dilemması” bu formanı daimi kompromis kimi izah edirdi: qadın iri başlı uşaq doğmalı, eyni zamanda iki ayaq üstə səmərəli yeriməlidir. Güman edilirdi ki, neandertal qadınının çanağı da buna bənzər qurulub, sadəcə daha enlidir. Təəssüf ki, çanaq sümükləri arxeoloji tapıntılar arasında nadirdir. İndi beynəlxalq tədqiqatçı qrupu neandertalların demək olar ki, tam çanaqlarını virtual olaraq bərpa edərək bu məsələni aydınlaşdırmaq imkanı əldə edib. Bunlar Suriyadakı Dederiyeh mağarasından bir yarım yaşlı körpə və İspaniyadakı Sima de las Palomas mağarasından gənc qadının çanaqlarıdır.
Alimlər kompüter tomoqrafiyasından istifadə edərək yüksək dəqiqlikli üçölçülü modellər yaratdı və fraqmentlərin simmetriyasını bərpa etdi. Sonra həndəsi morfometriya üsulunu tətbiq edib qədim sümükləri müasir insanlara aid böyük verilənlər bazaları ilə müqayisə etdilər.
Dederiyeh körpəsinin çanağının təhlili göstərdi ki, neandertalların çanaq sümüklərinin açılmış “qanadlarla” seçilən xüsusi forması genetik olaraq qurulur və artıq həyatın ilk illərində formalaşır. Oynaq çuxurlarının həndəsəsi isə yükün oynaqlara bizdəkindən fərqli paylandığını göstərdi. Eyni zamanda kişi və qadın çanaqları arasındakı fərqlər təxminən sapiensdəki kimi idi. Körpələr də hər iki növdə oxşar şəkildə doğulurdu.
Antropoloqların əsas nəticəsi budur: «mamalıq dilemması» qohumlarımıza tətbiq olunduqda işləmir. Geniş çanaq neandertalların hərəkətinə mane olmurdu, lakin onların biomexanikası marafon qaçışı və uzunmüddətli dözümlülükdən çox, gövdənin dayanıqlığına və güclü addıma yönəlmişdi. Yəqin ki, neandertallar ovu uzun müddət təqib edə bilmirdilər, əvəzində onların möhkəmlik ehtiyatı daha böyük idi və sapiensdən nəzərəçarpacaq dərəcədə dayanıqlı idilər.
Müəlliflər məşhur ekoloji fərziyyələri də yoxladılar. Uzun müddətli mübahisələrdən fərqli olaraq, riyazi modelləşdirmə göstərdi ki, neandertalların çanağında səth sahəsinin həcmə nisbəti müasir insanların dəyişkənlik hüdudlarına tam uyğun gəlir. Başqa sözlə, daha geniş çanaq istiliyi saxlamaq üçün soyuğa uyğunlaşma deyildi.
Beləliklə, bəzi cəhətlərdən güman ediləndən daha yaxın, digərlərində isə tamamilə fərqli yollarla getmişik. Həm sapiens, həm də neandertal qadınları eyni mürəkkəb məsələni həll etməli idi: iri beyinli körpəni daşımaq və doğmaq. Eyni zamanda hər iki növün anatomiyasına başqa, çox vaxt bir-birinə zidd tələblər də qoyulurdu: daxili orqanların sabit dəstəyi, səmərəli termorequlyasiya və iki ayaq üstə hərəkət.
Mətnin müəllifi: Anna Qrebennikova
