— Bəs, Yura, orada Allahı gördün?

Nikita Xruşşov bu sualı ucadan, ətrafdakılar da eşitsin deyə vermişdi. Sualın arxasında isə sadəcə maraq deyil, sovet ateizminin məşhur təbliğat tezisi dayanırdı.

Rəvayətə görə, Yuri Qaqarin bir anlıq susdu, sonra cavab verdi:

— Necə yəni, Nikita Sergeyeviç? Əlbəttə, gördüm!

Kosmonavt Aleksey Leonovun adı ilə əlaqələndirilən bu əhvalatın davamı da az maraqlı deyil. İddialara görə, Xruşşovun sifətindəki ifadəni sözlə təsvir etmək çətin idi. O, bir anlıq nə deyəcəyini bilmədi, sonra isə Qaqarinə yalnız bunu söylədi:

— Ancaq bunu heç kimə demə!

Bundan sonra belə zarafatların kəsildiyi bildirilir.

Bəs bu əhvalat həqiqətən baş veribmi? Tarixi sənədlərlə təsdiqlənməyən bu dialoq nə dərəcədə etibarlıdır? Hekayənin maraqlı tərəfi yalnız deyilən sözlərdə deyil, onun əks etdirdiyi tarixi ziddiyyətdədir.

Sovet qəhrəmanı və din məsələsi

Sovet tarixində elə şəxsiyyətlər var idi ki, onların ictimai nüfuzu adi siyasi qaydaların fövqünə qalxırdı. Yuri Qaqarin məhz belə bir insan idi. O, dünyanın kosmosa uçan ilk insanı, sovet elminin və texnologiyasının uğurunu təcəssüm etdirən milli qəhrəman idi.

1961-ci il aprelin 12-də həyata keçirilən tarixi uçuşundan sonra Qaqarin təkcə kosmonavt kimi deyil, bütöv bir dövrün simvolu kimi tanındı. Onun adı Sovet İttifaqının sərhədlərini aşaraq dünyanın hər yerində məşhurlaşdı.

Lakin həmin dövrdə sovet cəmiyyətində dinə münasibət birmənalı deyildi. Rəsmi ideologiya elmi dünyagörüşünü və ateizmi təbliğ edir, dini inancları isə köhnə dünyagörüşünün qalığı kimi təqdim edirdi. Xüsusilə dövlət və partiya vəzifələrində çalışan şəxslərdən rəsmi ideologiyaya uyğun davranmaq gözlənilirdi.

Bu şəraitdə insanın şəxsi inancı ilə ictimai mövqeyi arasında ziddiyyət yarana bilərdi. İnanclı olmaq hər zaman açıq şəkildə ifadə edilə bilmirdi. Bəzən insanlar dini baxışlarını şəxsi həyatlarında saxlayır, ictimai çıxışlarında isə rəsmi ideologiyanın dilindən istifadə edirdilər.

Xruşşov isə ateizmin fəal təbliğatçılarından biri idi. Onun rəhbərliyi dövründə dinə qarşı kampaniyalar gücləndirilmiş, çoxsaylı kilsələr bağlanmış, dini qurumların fəaliyyəti məhdudlaşdırılmışdı.

Qaqarinin uçuşu ateizmin sübutu kimi təqdim edilirdi

Yuri Qaqarinin kosmosa uçuşundan sonra sovet təbliğatında tez-tez belə bir fikir səsləndirilirdi: insan kosmosa qalxıb, amma Allahı görməyib. Deməli, Allah yoxdur.

Bu yanaşma Xruşşovun adı ilə də əlaqələndirilir. Lakin burada mühüm bir fərq var: Qaqarinin kosmosda Allahı görməməsi barədə deyilənlər onun şəxsi dini baxışlarını və ya Allahın mövcudluğu məsələsini elmi baxımdan sübut etmirdi. Bu, siyasi-ideoloji məqsədlərlə istifadə edilən ritorik arqument idi.

Kosmik uçuşun məqsədi də dini və ya fəlsəfi suallara cavab tapmaq deyildi. Qaqarinin əsas vəzifəsi kosmik gəminin idarə olunması, uçuşun gedişinin izlənilməsi və elmi-texniki proqramın yerinə yetirilməsi idi.

Buna görə də kosmosda Allahı görməməkdən Allahın mövcud olmadığı nəticəsini çıxarmaq məntiqi baxımdan əsaslandırılmış yanaşma sayılmır. Elm müşahidə və ölçmə vasitəsilə təbiət hadisələrini araşdırır; dini və fəlsəfi suallar isə daha geniş müzakirə sahəsinə aiddir.

Məhz bu məqam Qaqarinlə Xruşşov arasında baş verdiyi deyilən dialoqun əsas ideyasını daha maraqlı edir.

Bir cümlənin arxasındakı məna

Rəvayətə görə, Xruşşov Qaqarindən kosmosda Allahı görüb-görmədiyini soruşanda kosmonavt gözlənilməz cavab verib. Bu hekayənin müxtəlif versiyaları mövcuddur. Bəzi nəqllərdə Qaqarin zarafatla Allahı gördüyünü deyir, digərlərində isə Xruşşovun ona bu barədə heç kimə danışmamağı tapşırdığı bildirilir.

Ancaq bu dialoqun dəqiq mətnini təsdiqləyən etibarlı arxiv sənədi göstərilməyib. Buna görə də hadisəni tarixi fakt kimi deyil, sovet dövründə yaranmış və geniş yayılmış rəvayət kimi təqdim etmək daha doğrudur.

Bununla belə, əhvalatın cəmiyyətdə maraq doğurmasının səbəbi aydındır. O, bir tərəfdən, hakimiyyətin dini inanclara münasibətini, digər tərəfdən isə şəxsi inamla rəsmi ideologiya arasındakı mürəkkəb münasibətləri əks etdirir.

Qaqarin həqiqətən belə cavab verib-verməməsindən asılı olmayaraq, onun tarixi mövqeyi xüsusi idi. O, sovet dövlətinin yetişdirdiyi qəhrəman olmaqla yanaşı, öz adı və nüfuzu ilə həmin dövlətin təbliğatında mühüm yer tuturdu.

Belə bir şəxsiyyətin hər sözü adi vətəndaşın sözündən daha böyük təsir gücünə malik ola bilərdi. Buna görə də onun haqqında yaranan rəvayətlər təkcə kosmosla deyil, sovet cəmiyyətinin dünyagörüşü və hakimiyyət münasibətləri ilə də bağlıdır.

Qaqarinin əsl cavabı nə idi?

Qaqarinin kosmosda Allahı görməsi barədə məşhur ifadələrin onun öz dilindən deyildiyini təsdiqləmək çətindir. Bu mövzuda sonradan yayılan sitatların bir hissəsi müxtəlif mənbələrdə fərqli şəkildə təqdim edilir. Onları dəqiq tarixi fakt kimi təkrarlamaq ehtiyat tələb edir.

Amma bir məsələ aydındır: kosmosa uçuş dini inancın lehinə və ya əleyhinə qəti sübut deyil. Qaqarinin kosmosda nəyi görməsi və ya görməməsi ilə bağlı rəvayətlərdən bütöv bir dünyagörüşü haqqında nəticə çıxarmaq düzgün olmazdı.

Bu hekayənin ən düşündürücü tərəfi də məhz budur. Bəzən tarixi şəxsiyyətlərin ətrafında yaranan əhvalatlar sənədlərlə təsdiqlənməsə belə, yaşadıqları dövrün düşüncə tərzini və ziddiyyətlərini açıq şəkildə göstərir.

Sovet İttifaqında ateizm rəsmi ideologiyanın mühüm hissəsi idi. Qaqarin isə həmin sistemin ən böyük uğurlarından birinin canlı simvoluna çevrilmişdi. Onun adı ilə əlaqələndirilən bu rəvayət də elə həmin ziddiyyətdən doğur: kosmosa yüksələn insanın şəxsi inancı ilə hakimiyyətin ondan gözlədiyi mövqe arasındakı fərqdən.

Bəzən bir tarixi rəvayətin əhəmiyyəti deyilən sözlərin həqiqətən söylənilib-söylənilməməsindən çox, həmin sözlərin niyə yadda qaldığında gizlənir.

Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az