Almaniya mətbuatı Türkiyədə rüşvət müqabilində insanlara qarşı cinayət təqibi başladılması ilə bağlı iddiaları araşdırıb. Məqsədin Almaniyadan siyasi sığınacaq almaq üçün təqibə məruz qalma görüntüsü yaratmaq olduğu bildirilir. Jurnalistlərə 800 avroya cinayət işi, evdə axtarış və ittiham aktı “təklif edilib”. Almaniyaya qeyri-qanuni keçidi də əhatə edən paketlərin qiymətinin isə 6 min avrodan başladığı iddia olunur.

Avropada siyasi sığınacaq sistemi təqib, zorakılıq və təhlükə ilə üzləşən insanların müdafiəsi üçün yaradılıb. Lakin bu mexanizmdən sui-istifadə edilməsi ehtimalı da zaman-zaman müzakirələrə səbəb olur. Almaniyanın “Die Zeit” nəşrinin araşdırması Türkiyədən Almaniyaya sığınacaq almaq istəyən bəzi şəxslərlə bağlı məhz belə bir sxemə diqqət çəkib.

Araşdırmaya görə, vasitəçilər pul müqabilində Türkiyədə şəxslərə qarşı cinayət təqibinin başladılmasını təşkil edə biləcəklərini iddia edirlər. Daha maraqlısı isə odur ki, söhbət yalnız saxta sənədlərdən getmir. İddialara əsasən, rüşvət müqabilində başladılan araşdırmalar Türkiyənin rəsmi elektron məhkəmə sistemində qeydiyyata alınır və sonradan Almaniyada sığınacaq müraciətinə əlavə edilə bilir.

Beləliklə, sığınacaq istəyən şəxs öz ölkəsində siyasi təqibə məruz qaldığını göstərmək üçün rəsmi dövlət sistemində görünən cinayət işi qeydi təqdim edə bilər.

800 avroya cinayət işi necə “təklif olunur”?

“Die Zeit” jurnalistləri bu sxemin necə işlədiyini öyrənmək üçün vasitəçilərlə potensial müştəri qismində əlaqə saxlayıblar.

Araşdırmada təqdim olunan məlumatlara görə, vasitəçilərdən biri 800 avro müqabilində şəxsə qarşı cinayət araşdırmasının başlanmasını, evində axtarış aparılmasını və ittiham aktının hazırlanmasını təşkil edə biləcəyini bildirib. Həmin şəxs bu sənədlərlə müxtəlif ölkələrdə yaşayış icazəsi almağın mümkün olduğunu iddia edib.

Bəs mexanizm necə işləyir?

İddia olunan sxemə əsasən, Almaniyaya getmək və siyasi sığınacaq üçün əsas yaratmaq istəyən şəxs əvvəlcə sosial şəbəkədə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanı tənqid edən və ya təhqir kimi qiymətləndirilə biləcək paylaşım edir.

Türkiyədə prezidentin təhqir edilməsi cinayət məsuliyyəti yarada bildiyindən, həmin paylaşım cinayət araşdırmasının başlanması üçün əsas kimi istifadə oluna bilər. Vasitəçilər isə iddiaya görə, rüşvət alan prokurorlar vasitəsilə araşdırmanın başladılmasını və rəsmi sistemdə qeydə alınmasını təşkil etməyə çalışırlar.

Nəticədə müraciət edən şəxs Almaniyadakı sığınacaq prosedurunda Türkiyədə barəsində cinayət təqibi aparıldığını göstərən sənədlər təqdim edə bilər.

Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, belə bir sənədin rəsmi sistemdə mövcud olması onun arxasında həqiqətən siyasi təqib dayandığını avtomatik sübut etmir. Cinayət işinin hansı şəraitdə başlanması, təqdim edilən dəlillər və şəxsin konkret vəziyyəti ayrıca araşdırılmalıdır.

Saxta sənəd deyil, rəsmi sistemdə həqiqi qeyd?

Araşdırmanı xüsusilə diqqətçəkən edən Türkiyənin UYAP elektron məhkəmə sistemidir.

UYAP Türkiyə Ədliyyə Nazirliyinin idarə etdiyi informasiya sistemidir. Burada ölkənin müxtəlif bölgələrindəki məhkəmə və istintaq prosesləri ilə bağlı məlumatlar saxlanılır. Vətəndaşlar da müvafiq dövlət xidmətləri vasitəsilə öz işləri haqqında məlumat əldə edə bilirlər.

Almaniyanın Federal Miqrasiya və Qaçqınlarla İş üzrə İdarəsi — BAMF əvvəllər Türkiyənin məhkəmə sistemini təqlid edən saxta internet səhifələri və sənədlərlə bağlı uyğunsuzluqlarla qarşılaşdığını bildirib.

Lakin “Die Zeit” araşdırmasında diqqət çəkilən iddia fərqlidir: burada rəsmi saytı təqlid edən saxta səhifə yaratmaqdan deyil, rüşvət vasitəsilə real sistemdə cinayət işi qeydi formalaşdırmaqdan söhbət gedir.

Bu isə sığınacaq müraciətlərinin yoxlanılmasını daha mürəkkəb edə bilər. Çünki sənədin həqiqətən dövlət sistemində mövcud olması ilə onun hansı məqsədlə yaradılması iki ayrı məsələdir.

Almaniya qurumlarının mövqeyinə görə, sığınacaq müraciətləri fərdi qaydada araşdırılır. Deməli, Türkiyədə cinayət işinin olması özlüyündə Almaniyada siyasi sığınacaq və ya yaşayış icazəsi almağa zəmanət vermir.

6 min avroya Almaniyaya keçid paketi

Araşdırmada göstərilən digər rəqəm isə 6 min avrodur.

Məlumata görə, bəzi vasitəçilər cinayət təqibi ilə bağlı sənədlərin hazırlanması ilə yanaşı, Almaniyaya qeyri-qanuni keçidi də əhatə edən daha geniş xidmət paketləri təklif edirlər. Belə paketlərin qiymətinin 6 min avrodan başladığı bildirilir.

Bu iddialar miqrasiya prosesinin bəzi hallarda necə kommersiyalaşdırıla biləcəyinə dair suallar yaradır. Bir tərəfdə öz ölkəsində həqiqətən təqibə məruz qalan və beynəlxalq müdafiəyə ehtiyacı olan insanlar, digər tərəfdə isə sığınacaq prosedurundan sui-istifadə etmək istəyən şəxslərə xidmət təklif etdiyi iddia olunan vasitəçilər var.

Bununla belə, jurnalistlərin vasitəçilərdən eşitdikləri qiymətlər və vədlər həmin xidmətlərdən neçə nəfərin istifadə etdiyini, onların nə qədərinin Almaniyaya çatdığını və neçə nəfərin sığınacaq aldığını müəyyənləşdirmir.

Araşdırma konkret təkliflərin mövcudluğuna dair məlumat təqdim etsə də, sxemin ümumi miqyasını müəyyən etmək üçün əlavə rəsmi məlumatlara ehtiyac var.

Türkiyədən Almaniyaya sığınacaq müraciətləri niyə diqqət mərkəzindədir?

Türkiyə vətəndaşları son illərdə Almaniyaya sığınacaq üçün müraciət edən böyük qruplardan birini təşkil edirlər.

“WELT” nəşrinin “Die Zeit” araşdırmasına əsaslanan məlumatına görə, 2021-ci ildən etibarən Türkiyə vətəndaşları tərəfindən Almaniyada təxminən 140 min sığınacaq müraciəti təqdim edilib. Eyni materialda Türkiyədən olan müraciətçilər üzrə müdafiə verilməsi göstəricisinin 2020-ci ildəki 43 faizdən sonrakı dövrdə təxminən 12 faizə düşdüyü bildirilir.

Bu rəqəmlər konkret dövrlərə və statistik hesablamalara aiddir; onları hər bir müraciətçinin vəziyyətinə şamil etmək olmaz. Sığınacaq qərarları şəxsin fərdi vəziyyətindən, təqdim etdiyi sübutlardan və üzləşə biləcəyi təhlükənin xarakterindən asılıdır.

Almaniya qurumları üçün əsas vəzifə iki istiqamətdə tarazlığı qorumaqdır: əsassız müraciətləri müəyyənləşdirmək və həqiqətən siyasi təqibə məruz qalan şəxslərin müdafiə hüququnu təmin etmək.

Əgər rəsmi məhkəmə sənədləri məqsədli şəkildə yaradılırsa, onların yalnız formal həqiqiliyinin yoxlanılması kifayət etməyə bilər. Sənədlərin yaranma şəraiti, istintaqın əsasları və digər sübutlarla uyğunluğu da əhəmiyyət daşıyır.

Bu sxem həqiqətən sığınacaq almağa imkan verirmi?

Vasitəçilərin belə bir xidmətin Almaniyada yaşayış icazəsi almağa kömək edəcəyini iddia etməsi onun həqiqətən nəticə verəcəyini göstərmir.

Sığınacaq beynəlxalq hüquq çərçivəsində müəyyən meyarlar əsasında verilir. Şəxsin öz ölkəsində cinayət işinin olması ilə siyasi baxışlarına, dini etiqadına, milli mənsubiyyətinə və ya digər qorunan əsaslara görə təqibə məruz qalması eyni anlayışlar deyil.

Əgər cinayət işi süni şəkildə yaradılıbsa və ya sənədlər sığınacaq prosedurunu aldatmaq məqsədilə təqdim edilirsə, bu, müraciətə mənfi təsir göstərə bilər. Eyni zamanda, şübhəli sənədlərlə qarşılaşılması həqiqətən təqibə məruz qalan digər şəxslərin avtomatik olaraq əsassız müraciət etdikləri anlamına gəlmir.

Məhz buna görə hər bir işin ayrıca yoxlanılması vacibdir.

Ən böyük təhlükə: Həqiqi sığınacaq axtaranlara inamın azalması

Bu cür iddiaların doğura biləcəyi əsas problemlərdən biri həqiqətən təhlükə altında olan insanların müraciətlərinə münasibətlə bağlıdır.

Əgər saxta və ya məqsədli şəkildə yaradılmış sübutlardan istifadə halları artırsa, sığınacaq qurumları təqdim edilən sənədləri daha ciddi yoxlamağa məcbur qalacaqlar. Bu isə əlavə araşdırma və daha uzun prosedurlar demək ola bilər.

Frankfurt şəhərində fəaliyyət göstərən ekspert Kamil Taylan da araşdırma ətrafında yayılan məlumatlarda bu riskə diqqət çəkib: şübhəli sxemlər həqiqətən müdafiəyə ehtiyacı olan insanların iddialarına etimadı zəiflədə bilər.

Bununla belə, ayrı-ayrı vasitəçilərin fəaliyyəti əsasında Türkiyədən gələn bütün sığınacaq müraciətlərini şübhə altına almaq düzgün olmazdı. Əsas məqsəd müraciətçiləri kollektiv şəkildə ittiham etmək deyil, sübutların həqiqiliyini və onların hansı şəraitdə əldə edildiyini müəyyənləşdirməkdir.

KONKRET.-az-ın Araşdırma Qrupu