“Elmi-kütləvi, mədəni-maarif və təhsil proqramlarının hazırlanması cəmiyyətin intellektual inkişafı baxımından çox vacib istiqamətdir. Təəssüf ki, son illərdə bu tip proqramların sayı və görünürlüğü əvvəlki dövrlərlə müqayisədə xeyli azalıb.

Halbuki vaxtilə “Erudit”, “Ağıl dəryası”, “Xəmsə” və onlarla buna bənzər intellektual, maarifləndirici proqramlar var idi. Bu layihələr sadəcə televiziya əyləncəsi deyildi. Onlar uşaqlarda və gənclərdə bilik yarışına maraq yaradır, mütaliəni, dünyagörüşünü, sürətli düşünməyi və sağlam rəqabəti təşviq edirdi. Hətta bir çox şagird üçün belə proqramlarda iştirak etmək nüfuz məsələsi idi. Məktəblərdə şagirdlərin bu verilişlərdə səslənən sualları müzakirə etməsi, komandalar yaratması və öz aralarında bilik yarışları keçirməsi həmin proqramların real maarifləndirici təsirini göstərirdi”.

Bu fikirləri təhsil eksperti Fuad Hacıyev KONKRET.az-a açıqlamasında səsləndirib:

“Maarifləndirici proqramların azalmasının bir neçə əsas səbəbi var. İlk növbədə, televiziya bazarında reytinq və reklam gəlirləri əsas meyara çevrilib. Əyləncə proqramları daha geniş auditoriya topladığı və reklamverənlər üçün daha cəlbedici göründüyü üçün kanallar çox vaxt elmi və təhsil məzmununa uzunmüddətli investisiya qoymağa maraq göstərmirlər. Məsələn, bir intellektual verilişin hazırlanması üçün sual bankı, redaksiya heyəti, ekspertlər, aparıcı, çəkiliş və post-prodakşn komandası tələb olunur. Bu proses həm maliyyə, həm də vaxt baxımından daha mürəkkəbdir. Halbuki sadə əyləncə formatı daha az resursla hazırlanaraq daha tez efirə buraxıla bilər.

İkinci səbəb auditoriya davranışının dəyişməsidir. Gənclər artıq yalnız televiziya izləmir, əsasən YouTube, TikTok, Instagram, podkast platformaları və digər rəqəmsal resurslardan istifadə edirlər. Buna görə də ənənəvi televiziya formatında hazırlanan, uzun və statik verilişlər onların diqqətini əvvəlki kimi cəlb etmir. Bu, maarifləndirici məzmunun auditoriyasının olmadığı anlamına gəlmir. Sadəcə həmin məzmun yeni istehlak vərdişlərinə uyğunlaşdırılmalıdır. Məsələn, tarix mövzusunda 40 dəqiqəlik verilişlə yanaşı, eyni mövzunun 60 saniyəlik qısa videosu, beş dəqiqəlik izahı və interaktiv viktorinası da hazırlanmalıdır.

Üçüncü problem mütəxəssis və yaradıcı komanda çatışmazlığıdır. Elmi məlumatı sadə, maraqlı və düzgün formada təqdim etmək xüsusi bacarıq tələb edir. Bəzən alim mövzunu dərindən bilir, lakin onu geniş auditoriyaya sadə dildə izah etməkdə çətinlik çəkir. Digər tərəfdən, yalnız əyləncə təcrübəsi olan yaradıcı komanda elmi məzmunu səthi və ya yanlış təqdim edə bilər. Buna görə də proqramlarda alim, müəllim, jurnalist, ssenarist, rejissor və rəqəmsal media mütəxəssisi birlikdə çalışmalıdır.

Digər mühüm səbəb maarifləndirici proqramların nəticəsinin qısa müddətdə ölçülməməsidir. Əyləncə proqramının uğuru reytinq və baxış sayı ilə dərhal görünür. Maarifləndirici layihənin təsiri isə daha uzun müddətdə üzə çıxır: şagirdin kitaba marağının artması, olimpiadaya hazırlaşması, elm sahəsinə yönəlməsi və ya müəyyən mövzuda müstəqil araşdırma aparması kimi nəticələr bir neçə ay və ya il sonra müşahidə olunur. Bu səbəbdən belə layihələrə yalnız kommersiya məhsulu kimi deyil, sosial və mədəni investisiya kimi yanaşmaq lazımdır”.

Ekspert vurğulayır ki, bu istiqamətdə ilk həll yolu davamlı maliyyələşmə mexanizminin yaradılmasıdır.

“Dövlət qurumları, ictimai fondlar, universitetlər və özəl şirkətlər maarifləndirici layihələr üçün qrant və sponsorluq proqramları təşkil edə bilərlər. Məsələn, şirkətlər sosial məsuliyyət layihələri çərçivəsində məktəblilər üçün elm proqramlarını maliyyələşdirə, universitetlər isə ekspert və məzmun dəstəyi göstərə bilər. Bununla yanaşı, sponsorluq proqramın redaksiya müstəqilliyinə və elmi obyektivliyinə təsir etməməlidir.

İkinci həll yolu müasir və hibrid formatlardan istifadədir. Yeni intellektual proqram yalnız televiziya verilişi kimi düşünülməməlidir. Onun televiziya buraxılışı ilə yanaşı, sosial media səhifəsi, mobil tətbiqi, onlayn test platforması və məktəblər üçün ayrıca yarış mərhələsi ola bilər. Məsələn, həftəlik efir proqramında iştirakçılar yarışa bilər, tamaşaçılar isə mobil tətbiq vasitəsilə suallara cavab verərək nəticələrini müqayisə edə bilərlər. Ayın sonunda ən fəal iştirakçılar studiyaya dəvət oluna və ya kitab, təqaüd, təlim və muzey səfəri ilə mükafatlandırıla bilərlər.

Üçüncü istiqamət məktəblərlə əməkdaşlığın gücləndirilməsidir. Maarifləndirici proqramlar məktəb proqramından ayrı və təsadüfi layihə kimi deyil, tədris prosesini tamamlayan resurs kimi hazırlanmalıdır. Məsələn, tarix proqramının hər buraxılışına uyğun müəllimlər üçün müzakirə sualları, şagirdlər üçün testlər və əlavə oxu siyahısı təqdim edilə bilər. Elm proqramlarında sadə laboratoriya təcrübələri göstərilərək şagirdlərə həmin təcrübələri təhlükəsiz şəkildə evdə və ya məktəbdə təkrarlamaq üçün izahlar verilə bilər.

Dördüncü həll yolu yerli məzmunun artırılmasıdır. Maarifləndirici proqramlar yalnız ümumi dünya elmi və tarixi haqqında danışmamalı, Azərbaycanın alimlərini, yazıçılarını, mühəndislərini, həkimlərini, mədəni irsini və regionların tarixi xüsusiyyətlərini də tanıtmalıdır. Məsələn, bir buraxılışda Naxçıvanın memarlıq abidələri, digər buraxılışda Qarabağın mədəni irsi, başqa bir proqramda isə Azərbaycan alimlərinin dünya elminə töhfələri araşdırıla bilər. Bu, həm milli yaddaşı gücləndirər, həm də gənclərdə ölkənin elmi və mədəni potensialına maraq yaradar.

Beşinci məsələ aparıcı və təqdimat üslubudur. Maarifləndirici proqramın aparıcısı yalnız məlumat oxuyan şəxs olmamalıdır. O, sual verə bilməli, mövzunu sadələşdirməli, iştirakçı ilə emosional əlaqə yaratmalı və mürəkkəb anlayışları gündəlik həyatla əlaqələndirməlidir. Məsələn, fizika qanunlarını yalnız düsturla izah etmək əvəzinə, onların velosiped sürərkən, avtomobil idarə edərkən və ya idman zamanı necə işlədiyini göstərmək mümkündür. Belə yanaşma elmi məlumatı daha anlaşıqlı və yaddaqalan edir”.

F.Hacıyev vurğulayır ki, bundan əlavə, proqramların keyfiyyətinə nəzarət üçün ekspert şuraları yaradılmalıdır.

“Hər buraxılış efirə getməzdən əvvəl mövzunun elmi düzgünlüyü, faktların etibarlılığı və təqdimatın yaş qruplarına uyğunluğu yoxlanmalıdır. Xüsusilə sağlamlıq, tarix, ekologiya və texnologiya mövzularında yanlış məlumatların yayılmasının qarşısını almaq üçün bu, vacib şərtdir.

Bu gün xüsusilə gənc auditoriya üçün hazırlanan məzmunun böyük hissəsi əyləncə üzərində qurulub. Məncə, balans yenidən bərpa olunmalıdır. Maarifləndirici proqram maraqsız və ağır olmaq məcburiyyətində deyil. Əksinə, müasir texnologiyalar, vizual effektlər, animasiya, real təcrübələr, interaktiv formatlar və sosial media imkanları ilə elm və təhsil mövzularını çox baxımlı məhsula çevirmək mümkündür. Məsələn, astronomiya proqramında planetlərin hərəkəti üçölçülü qrafika ilə göstərilə, arxeologiya proqramında qazıntı prosesi canlı çəkilişlərlə təqdim oluna, biologiya verilişində mikroskopik görüntülərdən istifadə edilə bilər.

Burada əsas məsələ bir neçə proqram hazırlayıb efirə vermək deyil, davamlı sistem yaratmaqdır. Məktəblilər, tələbələr, müəllimlər, alimlər və müxtəlif peşə sahibləri bu layihələrə cəlb olunmalıdır. Televiziya ilə yanaşı YouTube, TikTok, podkast və digər rəqəmsal platformalar üçün də ayrıca formatlar hazırlanmalıdır. Məsələn, əsas verilişdə müzakirə olunan mövzu üzrə podkastda ekspert müsahibəsi yayımlana, sosial şəbəkələrdə isə qısa faktlar və sual-cavab videoları paylaşa bilər.

Düşünürəm ki, dövlət qurumları, televiziya kanalları, universitetlər, məktəblər, media təşkilatları və özəl sektor bu istiqamətdə birgə işləməlidir. Bunun üçün illik maarifləndirici proqram müsabiqələri elan edilə, ən yaxşı layihələrə maliyyə və texniki dəstək göstərilə, uğurlu proqramların məktəblərdə və regionlarda yayımı təmin oluna bilər. Regionlarda yaşayan uşaqların da bu layihələrə çıxışı xüsusi diqqətdə saxlanmalıdır. Yalnız paytaxt məktəblərindən iştirakçı seçmək əvəzinə, müxtəlif rayonlarda seçim turları keçirilməli və yerli istedadların üzə çıxarılması təmin edilməlidir.

Çünki keyfiyyətli elmi-kütləvi və maarifləndirici proqramın təsiri yalnız bir verilişlə məhdudlaşmır. Bu, uzunmüddətli perspektivdə gənclərin elmə, kitaba, təhsilə və düşünməyə münasibətini formalaşdırır. Belə proqramlar uşağa yalnız düzgün cavabı öyrətmir; ona sual verməyi, araşdırma aparmağı, fərqli fikirləri müqayisə etməyi və əsaslandırılmış nəticəyə gəlməyi öyrədir. Buna görə də maarifləndirici məzmunun inkişafı sadəcə televiziya siyasəti deyil, cəmiyyətin gələcəyi ilə bağlı strateji məsələdir”.

Aynurə İsmayıl
KONKRET.az

P.S. Yazı Azərbaycan Respublikası Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Müzəffər Ali Baş Komandanın rəhbərliyi ilə 44 günlük “elmi-kütləvi, mədəni-maarif, təhsil proqramlarının hazırlanması” mövzusuna uyğun olaraq dərc edilir.