Kafelər dolub-daşır, insanların əlində son model telefonlar, çiyinlərində brend çantalar, üzərlərində bahalı geyimlər görmək adi mənzərəyə çevrilir. İlk baxışdan bu görüntü cəmiyyətin rifah səviyyəsinin yüksəlməsi təəssüratı yaradır. Lakin dəbdəbəli istehlak hər zaman yüksək gəlir və maddi təminat demək deyil. Bəzən insanlar ev almaq, maliyyə ehtiyatı toplamaq və gələcəklərini təmin etmək kimi böyük hədəflərdən uzaqlaşdıqca, gündəlik həyatlarında özlərini yaxşı hiss etdirən kiçik dəbdəbələrə daha çox üz tuturlar. Beləliklə, bahalı əşyalar və məkanlar təkcə istehlak seçimi deyil, həm də sosial status nümayişinə çevrilir. Bəs cəmiyyətin varlı görünmək istəyi ilə real rifah səviyyəsi arasındakı fərq nədən qaynaqlanır?
KONKRET.az yenisabah-a istinadən xəbər verir ki, iqtisadiyyatda “pomada effekti” (lipstick effect) adlandırılan yanaşmaya görə, iqtisadi böhran və qeyri-müəyyənlik dövrlərində insanlar ev və avtomobil kimi böyük alışları reallaşdıra bilmədikdə, özlərinə müvəqqəti məmnunluq verən daha əlçatan məhsullara pul xərcləməyə üstünlük verə bilərlər. Bahalı qəhvə, brend çanta, dəbli geyim və son model telefon bu istehlak davranışının nümunələri hesab olunur.
Bu yanaşmaya əsasən, böyük məqsədlərə çatmağın çətinləşdiyini düşünən insanlar uzunmüddətli yığım əvəzinə gündəlik həyatlarında kiçik məmnunluqlar əldə etməyə üstünlük verə bilərlər. Bununla belə, bu davranışın bütün insanlara aid olmadığını və yalnız iqtisadi çətinliklərlə izah edilə bilməyəcəyini nəzərə almaq lazımdır.
Məsələnin digər tərəfi isə sosial statusla bağlıdır. Bəzi insanlar bahalı geyim və telefonları şəxsi ehtiyaclarından əlavə, cəmiyyətdə müəyyən mövqeyə sahib olduqlarını göstərmək üçün də seçirlər. Sosiologiyada “status narahatlığı” adlandırılan anlayış insanın başqalarının gözündə necə göründüyünə və hansı sosial təbəqəyə aid hesab edildiyinə həddindən artıq əhəmiyyət verməsi ilə əlaqələndirilir.
Bu baxımdan, xarici görünüşün və sahib olunan əşyaların insanın sosial mövqeyini müəyyənləşdirdiyi düşüncəsi istehlak davranışına təsir göstərə bilər. Nəticədə bəzi insanlar maddi imkanlarını aşan xərclərə gedərək daha yüksək həyat səviyyəsinə malik olduqları görüntüsünü yaratmağa çalışırlar.
Bu məsələ Azərbaycanda da müzakirə oluna bilər. Bakı və digər şəhərlərdə kafe və restoranların dolu olması, insanların bahalı məhsullara maraq göstərməsi əhalinin ümumi maddi vəziyyəti haqqında təkbaşına nəticə çıxarmağa əsas vermir. Belə məkanlara maraq şəxsi seçim, sosiallaşmaq ehtiyacı və həyat tərzi ilə də bağlı ola bilər.
Əhalinin real rifah səviyyəsini qiymətləndirmək üçün gəlirlərlə yanaşı, yaşayış xərcləri, mənzil əldə etmək imkanları, borclanma, yığım səviyyəsi və maliyyə təhlükəsizliyi kimi göstəricilər də nəzərə alınmalıdır.
Məsələn, insanın gündəlik olaraq bahalı qəhvə almaq imkanı olsa da, mənzil üçün ilkin ödəniş toplaması çətinləşə bilər. Eyni zamanda, müasir telefon və digər texnoloji məhsullardan istifadə etmək şəxsin gözlənilməz xərcləri qarşılamaq və gələcək üçün vəsait toplamaq imkanına malik olduğunu göstərmir.
Orta sinfin vəziyyəti də yalnız istehlak imkanları ilə ölçülmür. Sabit gəlir, əlçatan mənzil, maliyyə ehtiyatı yaratmaq imkanı və gələcəyə dair planların reallaşdırılması bu təbəqənin rifahını müəyyənləşdirən əsas amillər sırasındadır.
Beləliklə, dolu kafelər və bahalı məhsullara tələbat özlüyündə nə cəmiyyətin zənginləşməsinin, nə də yoxsullaşmasının sübutudur. Lakin istehlak imkanları ilə uzunmüddətli maliyyə sabitliyi arasındakı fərq cəmiyyətin real rifahını qiymətləndirərkən diqqət yetirilməli məsələlərdəndir.