1961-ci il oktyabrın 30-da Novaya Zemlyadakı Suxoy Nos sovet nüvə sınaq poliqonunda Soyuq müharibə tarixinin ən dəhşətli hadisələrindən biri baş verdi. Moskva vaxtı ilə saat 11:32-də bəşər tarixində indiyədək sınaqdan keçirilmiş ən güclü termonüvə qurğusu partladıldı. AN602 kod adı ilə tanınan bu bomba “İvan”, “Böyük İvan” və Nikita Xruşşovun məşhur ifadəsi ilə “Kuzkinin anası” adları ilə də xatırlanır. Qərbdə isə ona “Çar-bomba” adı verildi.
Bu sınağın miqyası və texniki göstəriciləri bu gün də insanı heyrətə gətirir:
- – Partlayışın gücü: Təxminən 58 meqaton TNT ekvivalenti. Bu, Xirosimaya atılmış atom bombasının gücündən təxminən 3 800 dəfə çox idi.
- – Nüvə göbələyi: Partlayış nəticəsində yaranan göbələk formalı bulud təxminən 67 kilometr yüksəkliyə qalxdı. Onun yuxarı hissəsinin diametri təxminən 95 kilometrə çatırdı.
- – İşıq şüalanması: Partlayışın yaratdığı güclü işıq çaxması yüzlərlə kilometr məsafədən, hətta təxminən 1 000 kilometr uzaqdan görünürdü. Yaxın məsafələrdə isə insan həyatı üçün son dərəcə təhlükəli istilik şüalanması yaranmışdı.
- – Zərbə dalğası: Partlayışın yaratdığı atmosfer təzyiqi dalğası Yer kürəsini üç dəfə dövrə vurdu. Partlayış yerindən təxminən 780 kilometr uzaqda yerləşən Diksonda belə binaların pəncərələri sındı.
Bombanı hədəfə çatdıran təyyarə xüsusi olaraq yenidən təchiz edilmiş Tu-95V strateji bombardmançısı idi. Təyyarənin komandiri Andrey Durnovtsev idi. Təxminən 27 ton ağırlığında olan bomba xüsusi paraşüt sistemi ilə təyyarədən atılmışdı. Paraşütün əsas məqsədi bombanın düşmə sürətini azaltmaq və ekipaja təhlükə zonasından uzaqlaşmaq üçün əlavə vaxt qazandırmaq idi.
Partlayış baş verən zaman bombardmançı təxminən 39 kilometr uzaqlaşmışdı. Buna baxmayaraq, nəhəng zərbə dalğası təyyarəyə çataraq onun idarəetməsini pozdu və maşını kəskin şəkildə aşağı istiqamətə yönəltdi. Ekipaj təyyarəyə yenidən nəzarəti böyük çətinliklə ələ ala bildi. Beləliklə, tarixdəki ən güclü nüvə sınaqlarından birini həyata keçirən təyyarə özü də məhv olmaq təhlükəsi ilə üzləşdi.
Çar-bombanın ən böyük paradoksu isə onun məhvetmə gücünün siyasi çəkisində idi.
İqor Kurçatovun elmi rəhbərliyi altında çalışan sovet fiziklərinin, o cümlədən Andrey Saxarovun iştirak etdiyi elmi kollektivin hazırladığı bu nəhəng termonüvə qurğusu ilk növbədə hərbi güc nümayişi idi. Lakin onun siyasi və strateji nəticələri silahın özündən də böyük əhəmiyyət daşıyırdı.
1961-ci ildə ABŞ və SSRİ arasında nüvə silahlanma yarışı ən gərgin mərhələlərindən birinə daxil olmuşdu. ABŞ strateji bombardmançılarının və nüvə arsenalının sayına görə Sovet İttifaqından üstün idi. Vaşinqtonda müxtəlif dövrlərdə SSRİ-yə qarşı nüvə müharibəsi və strateji zərbə ssenariləri hazırlanmışdı. “Dropshot” və “Charioteer” kimi planlar da həmin dövrün təhlükəli strateji düşüncəsinin nümunələri idi.
Sovet İttifaqı isə ABŞ-la kəmiyyət baxımından rəqabət aparmağın çətinliyini anlayırdı. Buna görə də Moskva asimmetrik güc nümayişinə üstünlük verdi. Xruşşovun əsas məqsədi Vaşinqtona bir mesaj göndərmək idi: Sovet İttifaqı ilə müharibə aparmaq, hətta hərbi üstünlük şəraitində belə, qarşı tərəf üçün fəlakətli nəticələrə səbəb ola bilər.
Çar-bomba məhz bu mesajın ən möhtəşəm və eyni zamanda ən qorxunc nümayişinə çevrildi. Sınaq göstərdi ki, nüvə müharibəsində şəhərlərin və bütöv regionların məhv edilməsi artıq nəzəri ehtimal deyil, real təhlükədir. Belə bir qarşıdurmada qalibdən danışmaq mümkün olmayacaqdı.
Bununla belə, Çar-bombanın dünya siyasətindəki rolunu yalnız sülhün təminatçısı kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. O, həm də nüvə silahlanma yarışının nə qədər təhlükəli həddə çatdığını göstərirdi.
1963-cü il avqustun 5-də SSRİ, ABŞ və Böyük Britaniya Moskvada atmosferdə, kosmik fəzada və su altında nüvə silahı sınaqlarının qadağan edilməsi haqqında müqavilə imzaladılar. Bu sənəd nüvə sınaqlarının məhdudlaşdırılması istiqamətində mühüm addım oldu. Müqavilənin imzalanmasında 1962-ci il Karib böhranının yaratdığı təhlükə, beynəlxalq ictimaiyyətin təzyiqi və nüvə müharibəsi riskinin artması da mühüm rol oynadı.
Çar-bomba isə tarixdə özünəməxsus yerini tutdu. O, heç vaxt real döyüş əməliyyatlarında istifadə edilmədi. Lakin bir dəfə partladılmaqla dünyaya nüvə müharibəsinin hansı miqyasda fəlakətə səbəb ola biləcəyini göstərdi.
Bəşər tarixinin ən güclü partlayışı həm də insanın öz yaratdığı silahın qarşısında nə qədər aciz qala biləcəyinin dəhşətli nümayişi idi.
Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az