1973-cü il sentyabrın 11-də Çilidə baş verən hərbi çevriliş təkcə Şimali Amerika imperiyasının bəşəriyyət və humanizm üzərində növbəti qələbəsi deyildi. Bu hadisə həm də yoxsul və xarici asılılıq şəraitində yaşayan “üçüncü dünya” ölkəsində kapitalizmdən sosializmə dinc, demokratik və zorakılıqsız keçid cəhdinin məğlubiyyəti kimi tarixə düşdü.
Çili xalqının bir hissəsi hesab edirdi ki, ölkənin sosialist transformasiyası xaricdən gətirilmiş və ya kənardan idarə olunan “rəngli inqilab” deyil, vətəndaşların öz siyasi iradəsi və təşkilatlanması əsasında formalaşan daxili prosesdir. Bu baxımdan 1973-cü ilin sentyabr hadisələri bütün dünyadakı siyasi qüvvələr üçün ciddi və faciəvi dərs kimi təqdim olunur.
Çevrilişə qədər Çili Cənubi Amerikanın ən siyasiləşmiş və təşkilatlanmış cəmiyyətlərindən biri idi. Məhz bu təşkilatlanma ölkənin hakim siyasi dairələri və onların xarici müttəfiqləri üçün əsas təhlükələrdən biri kimi qiymətləndirilirdi. Çilidə kapitalizmdən sosializmə dinc keçid modelinin uğur qazanması bütün qitədə oxşar proseslərə təsir göstərə bilərdi.
Sol qüvvələrin yaratdığı Xalq Birliyi koalisiyasının hökuməti geniş əməkçi kütlələrinin təşkilatlanmasına söykənirdi. Bu proses təkcə iqtisadi və siyasi dəyişikliklərlə məhdudlaşmır, eyni zamanda Çilidə mədəni canlanma, xalqın tarixi yaddaşına marağın artması və ictimai iştirakçılığın genişlənməsi ilə müşayiət olunurdu. Lakin bütün bunların arxasında dayanan əsas qüvvə silahsız xalq idi.
Çevrilişdən sonra baş verən amansız repressiyalarla bağlı belə bir sual meydana çıxır: müqavimət ocaqları ilk saatlarda və günlərdə böyük ölçüdə yatırılmışdısa, nə üçün zorakılıq bu qədər geniş miqyas aldı?
Bu mətnin müəllifinə görə, səbəb məhz təşkilatlanmış xalqın nümayiş etdirdiyi gücdə idi. Çilidəki hadisələrin arxasında dayanan qüvvələr bu təşkilatlanmış cəmiyyəti ciddi təhlükə kimi görürdülər. Çevrilişdən sonrakı repressiyaların məqsədi yalnız müqaviməti aradan qaldırmaq deyil, həm də cəmiyyətə uzun müddət yadda qalacaq qorxu mesajı vermək və onu siyasi fəallıqdan uzaqlaşdırmaq idi.
Təsadüfi deyil ki, 1980-ci illərin əvvəllərində məhz Pinoçet rejiminin idarə etdiyi Çili sonradan neoliberal iqtisadi siyasətin tətbiq edildiyi əsas laboratoriyalardan biri kimi tarixə düşdü. Bu modelin tərəfdarları onu iqtisadiyyatın liberallaşdırılması və bazar mexanizmlərinin genişləndirilməsi ilə əlaqələndirirdilər; tənqidçiləri isə onun sosial bərabərsizliyi dərinləşdirdiyini və dövlətin sosial funksiyalarını zəiflətdiyini bildirirdilər.
Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az
Şəkildə — 1973-cü il Çilisi. Qələbə qazanan tərəfin simvolları kimi təqdim edilən Augusto Pinoçet və Henri Kissincerin görüşü.