Elşad Miri İslam haqqında tam bilgisi olmadığı halda din haqqında populist və ziyanlı çıxışları ilə daim gündəmdə qalır. Ümumiyyətlə, Elşad Mirinin bu fəaliyyəti istər İslam dininə, istərsə də cəmiyyətə çox böyük mənfi təsirləri var. Bu, məsələnin bir tərəfi. İkinci tərəfi isə odur ki, Elşad Miri bu populist çıxışları ilə hansı məqsədə xidmət edir? Əslində cavabını tapmaq istədiyimiz suallar çoxdur.
Düşünürük ki, Elşad Miri haqqında danışarkən məsələyə müxtəlif prizmadan yanaşmaq lazımdır. Çünki din, xüsusilə də İslam kimi milyonlarla insanın mənəvi həyatını formalaşdıran bir sahə emosional reaksiyalar doğurur. Odur ki, belə şəxslər barədə hökm verməkdən yox, yanaşmaların ictimai təsirini analiz etmək daha məqbul variantdır.
Elşad Mirinin fəaliyyəti ətrafında əsas mübahisə onun klassik dini interpretasiyalara tənqidi yanaşmasıdır. O, bir çox hallarda ənənəvi din alimlərinin qəbul etdiyi fikirləri sorğulayır, Quran mərkəzli yanaşmanı önə çəkir və bəzi hədislərin etibarlılığına skeptik münasibət göstərir. Bu isə cəmiyyətdə iki fərqli reaksiyaya səbəb olur:
Bir qrup onu “tabuları sarsıdan”, dini müzakirələri açıq platformaya çıxaran şəxs kimi görür.
Digər qrup isə onun dini məsələlərdə kifayət qədər dərin elmi əsas olmadan populist çıxış etdiyini və insanların dini anlayışında çaşqınlıq yaratdığını düşünür. Bizim də qoşulduğumuz tənqidlərin əsas arqumentlərindən biri budur ki, belə yanaşmalar dində parçalanma və çaşqınlıq riskini artırır.
İnsanların böyük hissəsi dini bilikləri sistemli şəkildə öyrənmədiyi üçün televiziya və sosial şəbəkələrdə səslənən radikal və ya qeyri-ənənəvi fikirlərin mənfi təsirinə məruz qalır. Xüsusilə dini terminologiyanın sadələşdirilmiş formada təqdim olunması “hər şey mübahisəlidir” təsiri yarada bilir.
Mübahisəli fikirlər mediada daha çox diqqət çəkdiyi üçün hesab edirik ki, qalmaqallı dini açıqlamalar ictimai tanınma və reytinq qazandırır. Bu ittihamı təkcə Elşad Miriyə yox, ümumiyyətlə, mediada çıxış edən bir çox din şərhçilərinə, millət vəkillərinə və başqa tanınmış şəxslərə də aid etmək olar. Elşad Miri isə daha aqressiv qəbul edilir. Onun çıxışları ənənəvi dini institutlara etimadı zəiflədir.
Klassik alimlərə və əsrlərlə formalaşmış dini məktəblərə sərt tənqidlər müəyyən auditoriyada dini avtoritet anlayışına güclü zərbə vurur. Bu isə bəzən insanları sistemli dini bilikdən uzaqlaşdırır.
Onu müdafiə edənlər isə deyirlər ki, din müzakirəyə açıq olmalıdır. Kor-koranə təqlid yox, düşünərək inanmaq lazımdır. Və ən əsası dini mövzuların monopoliyaya çevrilməsi çox təhlükəlidir. Yəni burada əsas məsələ bir şəxsdən daha çox, dini müzakirələrin necə aparılmasıdır.
“Elşad Mirinin məqsədi nədir?” sualına isə qəti hökm vermək mümkün deyil. İnsan niyyətini tam şəkildə yalnız özü bilər. Kənardan baxdıqda onun həm diqqət çəkmək, həm dini reformist yanaşmanı yaymaq, həm də ictimai təsir qazanmaq istədiyini düşünənlər var. Amma bunların hamısı interpretasiyadır, əlbəttə, fakt kimi təqdim edilə bilməz.
Ümumilikdə isə din sahəsində çıxış edən hər kəs üçün, o cümlədən Elşad Miri üçün əsas olan məsuliyyətdir. Bu məsuliyyətə cəmiyyətdə nifaq yaratmamaq kimi anlayışlar daxildir. Miri özü bilə-bilə dini savadsızlığı artırır, hökmlərini və rəylərini emosional manipulyasiya üzərində qurur. O bəzən fərqli fikirləri düşmənçilik səviyyəsinə gətirir.
Çünki din mövzusu həm insanların mənəviyyatı, həm də ictimai sabitliklə birbaşa bağlıdır.
Ona görə də belə davam edərsə, Elşad Miriyə bu mövzuda danışmağı hüquq-mühafizə orqanları qeyri-rəsmi qadağan etməli olacaq. Əks təqdirdə cəmiyyət Mirinin ucbatından ağır fəsadlara yol açacaq ciddi parçalanmaya məruz qalacaq. Mirilər (Mirşahin də nəzərdə tutulur) az qala ictimai rəyin nüvəsini alışdırmaq üçün əldən-ayaqdan getməklə missiyalarını davam etməkdə hələ ki, çox israrlı görünürlər.
KONKRET.az-ın Analitik Qrupu