Onlar dəmir barmaqlıqlar və ya daş divarlar arxasında saxlanılmırdı. Gözə görünən zəncir yox idi, amma ruhları qırılmış, həyatları məhdudlaşdırılmışdı. Bəzən açıq xarakterli olmaq, nikahdan kənar hamilə qalmaq, hətta həddindən artıq canlı görünmək kifayət edirdi. Qadının yanlış vaxtda, yanlış yerdə olması bəs edirdi.
Maqdalena camaşırxanalarının sərt reallığı belə idi.
İrlandiyada 1767-ci ildən XX əsrin sonuna qədər minlərlə qadın dövlətin dəstəyi ilə dini ordenlərin idarə etdiyi müəssisələrə yerləşdirildi. Bunlar atasız qalmış qızlar, subay analar, itaətsizlik edən gənc qızlar və ya sadəcə onları qoruyacaq heç kimi olmayan qadınlar idi.
Onları bu yerlərə kömək göstərmək və ya nüfuzlarını qorumaq bəhanəsi ilə göndərirdilər. Lakin içəri girən kimi demək olar ki, ictimai həyatdan yoxa çıxırdılar.
Camaşırxanalarda bu qadınlar hər şeyini itirirdilər: adlarını, şəxsi azadlıqlarını, öz həyat yolunu seçmək hüququnu. Onları sahiblərinə xeyli gəlir gətirən sənaye camaşırxanalarında uzun saatlar maaşsız işləməyə məcbur edirdilər. Gündən-günə əlləri sabunlu suya batır, kürəkləri çirkli paltarların və ədalətsiz utanc yükünün altında əyilirdi.
Dua gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsi idi, lakin bir çoxları üçün ona qoşulmaq həqiqi dini inancdan çox sağ qalmaq məsələsi idi.
Bu qadınların çoxu üçün ən böyük ağrı övladlarından ayrılıq oldu. Subay analardan uşaqları doğuşdan az sonra alırdılar. Bu uşaqları çox vaxt övladlığa verir, bəzən xaricə göndərir və ya ayrı müəssisələrdə böyüdürdülər. Beləliklə, onlar analarının gündəlik həyatından tamamilə silinirdi. Qadınlara yalnız susmaq qalırdı: nə məktub alırdılar, nə görüş icazəsi, nə də övladlarının hara getdiyinə dair real cavab.
Onilliklər boyu cəmiyyət bu hündür divarların arxasında baş verənlər barədə susdu. İnsanlar, ehtimal ki, ictimai utanc, laqeydlik və ya güclü institutlara qarşı çıxmaq qorxusu üzündən başqa tərəfə baxırdı. Sükut bir neçə nəsil davam etdi, camaşırxanalar isə ölkənin şəhərlərində səssizcə fəaliyyətini sürdürürdü.
Dəyişiklik nəhayət 1990-cı illərdə başladı: sağ qalanlar şəxsi hekayələrini açıq şəkildə bölüşməyə başladılar. Keçmiş müəssisənin ərazisində kütləvi məzarlıqlar aşkar edildi, itmiş sənədlər tapıldı, sağ qalanlar isə məhbusluğun fiziki və emosional nəticələrindən danışdılar.
Sağ qalanlardan biri sonradan orada keçirdiyi illəri belə xatırlayırdı: “Adımı əlimdən aldılar, mənə nömrə ilə müraciət edirdilər, amma ürəyimin dərinliyində hələ də hörmətə layiq bir insan olduğumu bilirdim”.
2013-cü ildə İrlandiya hökuməti sağ qalan qadınlardan rəsmi ictimai üzr istədi. Baş nazir sistemin vurduğu ciddi zərəri etiraf edərək dedi: “Üzr istəyirəm. Dövlətin, hökumətin və vətəndaşlarımızın adından dərin üzr istəyirəm”.
Bu rəsmi etiraf tarixi addım olsa da, çox gec gəldi: bir çox qadın ədalətə çatmadan dünyasını dəyişmişdi.
Bu gün Maqdalena camaşırxanalarının tarixi bizə xəbərdarlıq edir: mühakimə mərhəmətin önünə keçəndə və qurumlar məsuliyyətdən yayındıqda belə şeylər baş verir. Bu faciə cəmiyyətin qadınları uyğunsuzluqda ittiham etməsinin nə qədər asan olduğunu xatırladır. Bu analara, qızlara və bacılara hörmət edərək and içirik ki, heç bir qadın bir daha öz həyatından silinməyəcək, susdurulmayacaq və ya öz həyatından oğurlanmayacaq.
Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az