1452-ci il sentyabrın 30-da Mayns şəhərində tarixdə ilk böyük çap kitabının – Qutenberq Bibliyasının çapına başlanıldı. Hərəkətli metal şriftlərdən istifadə edən yeni dəzgah nadir və bahalı əlyazmaları çoxsaylı nüsxələrdə çap olunan kitablara çevirdi. Bununla da biliklərin daha geniş kütlələrə çatdığı, mədəniyyət və elmin inkişafına ciddi təsir göstərən yeni dövr başladı.
İohann Qutenberq tarixə mətbəə dəzgahının ixtiraçısı və kitab çapının banisi kimi düşüb. Onun dəqiq doğum tarixi məlum deyil. Tədqiqatçılar bunu 1393–1406-cı illər arasına aid edir, ən çox isə 1400-cü il ətrafında doğulduğu qeyd olunur.
İxtiraçının əsl adı İohannes Gensfleyş zur Laden olub. O, Mayns şəhərinin imkanlı ailələrindən birində dünyaya gəlib. Ailəsinin taleyi onu sonradan qonşu Strasburq şəhəri ilə də bağlayıb. Siyasi qarşıdurmalar və vətəndaş iğtişaşlarından sonra ailə bir müddət Strasburqda yaşayıb.
Metal üzərində işləməsi və çap texnologiyası ilə bağlı apardığı təcrübələr Qutenberqə yeni üsulun əsaslarını yaratmağa imkan verib. Təxminən 1445-ci ildə Maynsa qayıdan ixtiraçı öz dəzgahı üzərində işini davam etdirərək onu təkmilləşdirib.
Qutenberqin 1468-ci il fevralın 3-də vəfat etdiyi ehtimal olunur.
Mətbəə dəzgahının ixtirası
Qutenberqin əsas yeniliyi bir neçə mövcud ideyanı vahid sistemdə birləşdirməsi idi:
– dəfələrlə istifadə oluna bilən hərəkətli metal şriftlər;
– şərabçılıq və presləmə texnologiyasından ilhamlanan, kağıza bərabər təzyiq tətbiq edən çap presi;
– daha davamlı və aydın təsvir yaradan yağ əsaslı xüsusi mürəkkəb.
Beləliklə, metal şrift, pres və yeni mürəkkəb vahid çap sisteminə çevrildi.
1440-cı illərin ortalarında Qutenberq tam funksional mətbəə dəzgahı yaratdı. 1450-ci ildə isə bankir İohann Fustdan maliyyə dəstəyi aldı. Bu vəsait ilk mətbəənin fəaliyyətə başlamasına və kitab çapına keçməyə imkan verdi.
Qutenberq Bibliyası
1452-ci il sentyabrın 30-da Qutenberq ilk böyük əsərin – latın dilində Bibliyanın çapına başlayıb. Bu əsər səhifələrində 42 sətir yerləşdiyinə görə tarixə “42 sətirli Bibliya” adı ilə düşüb.
Kitab iki cilddən ibarət idi və ümumilikdə təxminən 1280 səhifə təşkil edirdi. Çap olunmuş mətnlə yanaşı, baş hərflər və dekorativ elementlər sonradan əllə işlənirdi.
Bibliyanın tirajının 158–180 nüsxə olduğu ehtimal edilir. Onlardan bu günə qədər 20-dən bir qədər çox tam nüsxə və çoxsaylı fraqmentlər gəlib çatıb.
Əvvəllər bir katibin köçürməsi aylarla, hətta illərlə davam edə biləcək iş indi nisbətən qısa müddətdə həyata keçirilirdi. Kitabların çoxaldılması sürətləndi, onların əlçatanlığı artdı və yeni oxu mədəniyyətinin formalaşmasına zəmin yarandı.
Əsl informasiya inqilabı
Qutenberqin ixtirası sonrakı əsrlərdə böyük informasiya inqilabına səbəb oldu.
Çap texnologiyasının yayılması:
– biliklərin daha sürətlə və geniş coğrafiyada yayılmasına şərait yaratdı;
– Renessans və Reformasiya dövründə ideyaların yayılmasını sürətləndirdi;
– mətnlərin standartlaşdırılmasına, yazı və dil qaydalarının formalaşmasına təsir göstərdi;
– kitabların qiymətinin tədricən aşağı düşməsinə imkan verdi;
– savadlılığın və mətnlərə çıxışın genişlənməsinə təkan verdi;
– təhsil və elmin inkişafını sürətləndirdi.
Zaman keçdikcə mətbəələrdə yalnız dini kitablar deyil, təqvimlər, xəritələr, hüquqi toplular və digər əsərlər də çap olunmağa başladı. Beləliklə, kitab daha geniş oxucu kütləsi üçün əlçatan oldu.
Qutenberq Bibliyasının qiyməti
Bu gün Qutenberq Bibliyası dünyanın ən nadir və qiymətli kitablarından biri hesab olunur. Tam nüsxələr uzun illərdir açıq satışa çıxarılmadığından onların bazar qiymətini dəqiq müəyyənləşdirmək çətindir. Bununla belə, belə nüsxələrin dəyərinin on milyonlarla dollarla ölçüldüyü bildirilir.
Ayrı-ayrı səhifələr və fraqmentlər də böyük məbləğlərə satıla bilər.
İlkin tirajı təxminən 180 nüsxə olan Bibliyanın bu gün çox az sayda tam nüsxəsi qorunub saxlanılıb. Onların əksəriyyəti dünyanın aparıcı kitabxana və muzeylərində mühafizə olunur.
Qutenberqin irsi
Qutenberqin mətbəə dəzgahı dünya tarixinin dönüş nöqtələrindən birinə çevrildi. Kitabın yayılmasını sürətləndirən bu ixtira elmə, mədəniyyətə və təhsilə böyük təkan verdi.
Əgər əvvəllər kitab əsasən əl ilə köçürülən və məhdud sayda insanın əldə edə bildiyi qiymətli əşya idisə, çap texnologiyası onu kütləvi informasiya vasitəsinə çevirdi.
1452-ci il sentyabrın 30-da Maynsda başlayan çap prosesi əslində yalnız bir kitabın istehsalı deyildi. Bu tarix insanlığın bilikləri yaratmaq, qorumaq və yaymaq üsulunu dəyişdirən yeni eranın başlanğıcı oldu.
Qutenberqin mətbəə dəzgahı kitabın taleyini dəyişdirdi, kitab isə öz növbəsində dünyanın taleyinə təsir göstərdi.
Hazırladı: KONKRET.az-ın Araşdırma Qrupu