Məvali nə deməkdir və bu anlayış əsrlər boyu ərəb-türk münasibətlərinə necə təsir göstərib?
İslam tarixində az müzakirə olunan, lakin ərəb və qeyri-ərəb müsəlmanlar arasındakı münasibətlərə ciddi təsir göstərmiş anlayışlardan biri “məvali”dir. Bu termin xüsusilə Əməvilər dövründə sosial və siyasi ayrı-seçkiliyin ifadəsinə çevrilmiş, ərəb olmayan müsəlmanların cəmiyyətdəki mövqeyini müəyyənləşdirən anlayışlardan biri kimi tarixə düşmüşdür.
“Məvali” sözü ərəb dilində “məvla” sözünün cəm formasıdır. Tarixi kontekstdən asılı olaraq bu söz himayədar, müttəfiq, himayə edilən şəxs və ya azad edilmiş qul mənalarında işlədilib. İslamın ilk dövrlərində, xüsusilə ərəb olmayan xalqların kütləvi şəkildə müsəlmanlığı qəbul etməsindən sonra termin daha geniş sosial məna qazanıb.
Əməvilər xilafəti dövründə ərəb mənşəli müsəlmanlarla sonradan İslamı qəbul etmiş qeyri-ərəb müsəlmanlar arasında fərqli münasibət mövcud idi. Bir çox hallarda məvalilər vergi, dövlət idarəçiliyi, hərbi xidmət və ictimai mövqe baxımından ayrı-seçkiliklə üzləşirdilər. Bəzi bölgələrdə onların müsəlman olmalarına baxmayaraq, əvvəlki vergi öhdəliklərindən azad edilməməsi ciddi narazılıqlara səbəb olurdu.
Bu münasibətlər ərəb mənşəli müsəlmanların üstün mövqeyini qorumağa çalışan siyasi və sosial sistemin formalaşmasına gətirib çıxarmışdı. Lakin məvalilərin hüquqi statusu bütün xilafət ərazisində eyni deyildi və onların əmlakının, ailə üzvlərinin ərəblər üçün halal sayılması kimi ümumiləşdirilmiş iddiaları tarixi fakt kimi qəbul etmək düzgün olmazdı.
İslamda millət üstünlüyü məsələsi
İslamın əsas prinsiplərindən biri insanların irqi və milli mənsubiyyətinə görə deyil, təqva və əməllərinə görə qiymətləndirilməsidir. Buna baxmayaraq, xilafətin siyasi tarixində bu prinsipə zidd olan münasibətlər də meydana çıxıb.
Əməvilər dövründə ərəb mənşəli müsəlmanların üstün tutulması qeyri-ərəb xalqlar arasında narazılıq yaradıb. İranlılar, türklər, bərbərlər və digər xalqların nümayəndələri bəzən özlərini xilafətin bərabərhüquqlu vətəndaşları kimi hiss etmirdilər.
Qeyd etmək lazımdır ki, türklərin İslamı kütləvi şəkildə qəbul etməsi bir gündə baş verməyib. Bu proses əsasən VIII–X əsrlərdə, xüsusilə Qaraxanlılar dövründə sürətlənib. 934-cü ili bütün türk xalqlarının müsəlmanlaşdığı tarix kimi göstərmək doğru deyil. Türk toplumlarının İslamla tanışlığı və bu dini qəbul etməsi müxtəlif dövrlərdə və fərqli coğrafiyalarda baş verib.
Əbu Hənifə və məvali məsələsi
Ərəb mənşəli olmayan müsəlmanların hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı İslam tarixində mühüm yer tutan şəxsiyyətlərdən biri Hənəfi məzhəbinin banisi İmam Əbu Hənifədir (699–767).
Əbu Hənifə özü də ərəb olmayan mənşəyə malik idi. Onun hüquqi yanaşmasında müsəlmanların etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq dini hüquqlarının qorunması mühüm yer tuturdu. Hənəfi fiqhinin yayılması qeyri-ərəb müsəlmanların dini və ictimai həyata inteqrasiyasında əhəmiyyətli rol oynadı.
Türk xalqlarının böyük hissəsinin sonradan Hənəfi məzhəbini qəbul etməsi də tarixi baxımdan diqqətçəkən məqamdır. Bununla belə, bu seçimi yalnız məvali ənənəsinə etirazla izah etmək doğru olmaz. Məzhəbin yayılmasında siyasi, coğrafi, elmi və dini amillər də mühüm rol oynayıb.
Abbasilər dövründə də davam edən ayrı-seçkilik
Məvali problemi yalnız Əməvilər xilafətinə xas deyildi. Abbasilər hakimiyyətə gəldikdən sonra qeyri-ərəb müsəlmanların, xüsusilə fars mənşəli əyanların və hərbi-siyasi elitanın mövqeyi güclənsə də, etnik və siyasi rəqabət tamamilə aradan qalxmadı.
Bu baxımdan Səlcuq türklərinin xilafət tarixində oynadığı rol xüsusi əhəmiyyət daşıyır. XI əsrdə Sultan Tuğrul bəy Bağdada daxil olaraq Abbasi xəlifəsinin siyasi hakimiyyətini qorumaqda mühüm rol oynadı. 1055-ci ildə baş verən bu hadisə Səlcuqların İslam dünyasında güclü siyasi qüvvəyə çevrilməsinin başlanğıc mərhələlərindən biri idi.
Tuğrul bəyin Abbasi xəlifəsi ilə münasibətləri, eləcə də xəlifənin qızı ilə evliliyi ətrafında baş verən hadisələr orta əsr Şərq tarixinin maraqlı səhifələrindəndir. Bu münasibətləri yalnız türk mənşəli olduğu üçün ona qarşı ayrı-seçkilik edilməsi ilə izah etmək isə tarixi hadisələrin mürəkkəb siyasi mahiyyətini nəzərə almamaq olardı.
Ərəb üsyanları və Osmanlıya qarşı çıxışlar
Ərəb-türk münasibətlərindəki ziddiyyətlərin ən çox müzakirə olunan nümunələrindən biri Birinci Dünya müharibəsi zamanı Osmanlı imperiyasına qarşı baş vermiş ərəb üsyanıdır.
1916-cı ildə Məkkə şərifi Hüseyn ibn Əli Osmanlı hakimiyyətinə qarşı üsyana rəhbərlik etdi. O, İstanbulda doğulmuşdu və Haşimi nəslindən gəldiyinə görə Məkkə şərifi vəzifəsini tuturdu.
Üsyanın arxasında Britaniyanın siyasi və hərbi dəstəyi, Osmanlı imperiyasının müharibədə zəifləməsi, ərəb millətçiliyinin güclənməsi və bölgədəki hakimiyyət uğrunda mübarizə dayanırdı.
Bəzi yanaşmalarda bu hadisələr ərəb siyasi elitasının türk hakimiyyətinə qarşı tarixi münasibəti və məvali düşüncəsinin davamı kimi təqdim edilir. Lakin üsyanın səbəblərini yalnız bu amillə izah etmək mümkün deyil. Burada həm də geosiyasi maraqlar, müstəmləkəçilik siyasəti və Osmanlı dövlətinin daxili problemləri mühüm rol oynayırdı.
Tarixi miras və müasir münasibətlər
Məvali anlayışı bu gün də ərəb və türk xalqları arasındakı münasibətləri müzakirə edərkən xatırladılan tarixi terminlərdən biridir. Bəzi müəlliflər müasir dövrdə Türkiyəyə qarşı müəyyən ərəb dairələrində müşahidə olunan mənfi münasibətlərin köklərini məhz bu tarixi ayrı-seçkilik ənənəsində axtarırlar.
2020-ci ilin martında Səudiyyə Ərəbistanında türklərin “məvali” adlandırılması və İslamı təmsil edə bilməyəcəkləri barədə fətva verildiyi iddiası da bu müzakirələrin bir hissəsidir. Lakin belə bir fətvanın mövcudluğu və məzmunu etibarlı ilkin mənbələrlə təsdiqlənmədən onu fakt kimi təqdim etmək olmaz.
Eyni zamanda, Səudiyyə Ərəbistanının regional siyasətini, Türkiyə ilə rəqabətini və Yunanıstanla əməkdaşlığını yalnız tarixi məvali anlayışı ilə əlaqələndirmək də düzgün olmaz. Müasir dövlətlərarası münasibətlərdə geosiyasi maraqlar, təhlükəsizlik məsələləri və iqtisadi rəqabət daha mürəkkəb rol oynayır.
Nəticə etibarilə, məvali anlayışı İslam tarixində etnik mənsubiyyətə əsaslanan sosial ayrı-seçkiliyin mühüm nümunələrindən biridir. İslamın bərabərlik prinsiplərinə baxmayaraq, müxtəlif dövrlərdə ərəb mənşəli müsəlmanların üstün mövqeyini qorumağa çalışan siyasi dairələr mövcud olub. Bu tarixi ziddiyyətlər ərəb və türk xalqlarının münasibətlərində də müəyyən izlər buraxıb.
Ancaq tarixə obyektiv yanaşmaq üçün bir məqamı unutmamalıyıq: nə bütün ərəbləri, nə də bütün türkləri vahid siyasi və ideoloji mövqedən çıxış edən toplum kimi qiymətləndirmək olar. Xalqlar arasındakı münasibətlər əsrlər boyu həm münaqişələr, həm də ittifaqlar, ortaq dövlətçilik və mədəniyyət nümunələri ilə zəngin olub.
Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az

