IV Şuşa Qlobal Media Forumunda Prezident İlham Əliyevin çıxışı təkcə media nümayəndələrinə ünvanlanmış nitq kimi deyil, həm də Azərbaycanın son illərdə formalaşdırdığı xarici siyasət kursunun növbəti konseptual təqdimatı kimi qiymətləndirilə bilər. “Bu gün Azərbaycanın regional məsələlərdə rolu artmaqdadır” fikri, əslində, Cənubi Qafqazda və daha geniş Avrasiya məkanında baş verən geosiyasi dəyişikliklərin ümumiləşdirilmiş nəticəsidir.
Son beş-altı il ərzində dünya siyasətində baş verən hadisələr – pandemiya, enerji böhranı, Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdə gərginliyin artması, qlobal logistika marşrutlarının dəyişməsi və beynəlxalq təşkilatların əvvəlki təsir imkanlarını qismən itirməsi – regional dövlətlərin rolunu əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Məhz belə bir şəraitdə Azərbaycan yalnız coğrafi mövqeyi ilə deyil, həm də çevik diplomatiyası, siyasi sabitliyi və iqtisadi imkanları ilə diqqət çəkən ölkəyə çevrilib. Bu baxımdan, uzun illər Azərbaycan haqqında danışarkən əsasən enerji layihələri, neft-qaz ixracı və tranzit imkanları ön plana çıxarılırdı. Bu gün isə həmin amillərə siyasi vasitəçilik, diplomatik etimad və regional təşəbbüskarlıq da əlavə olunub. Bu dəyişiklik təsadüfi deyil. 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra regionun siyasi xəritəsi dəyişdi. Azərbaycan beynəlxalq hüquqa əsaslanan mövqeyini hərbi-siyasi müstəvidə təsdiqlədi və bunun ardınca yeni regional əməkdaşlıq modelini təşviq etməyə başladı.
Artıq Bakı təkcə proseslərə reaksiya verən deyil, prosesləri formalaşdıran paytaxtlardan biri kimi çıxış edir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında ən çox diqqət çəkən məqamlardan biri bu idi: “Bizə müraciət edənlər bilirlər ki, mövqeyimiz açıqdır… Məxfi məlumatlar sızmır. Sızıntı olursa, bu bizdən qaynaqlanmır”.
Bu ifadə ilk baxışda sadə görünsə də, əslində müasir diplomatiyanın əsas prinsiplərindən birinə işarə edir. Beynəlxalq münasibətlərdə vasitəçi olmaq üçün hər şeydən əvvəl etibar qazanmaq lazımdır. Dövlətlər ən həssas siyasi danışıqları yalnız sözünə güvəndikləri tərəflə aparırlar.
Tarix göstərir ki, diplomatik məxfiliyi qoruya bilməyən ölkələr zamanla vasitəçilik imkanlarını da itirirlər. Azərbaycanın son illərdə müxtəlif regional və beynəlxalq məsələlərdə məsləhətləşmələr üçün müraciət edilən ünvanlardan birinə çevrilməsi məhz bu etimad mühitinin nəticəsidir.
Ümumiyyətlə, son 10 ildə müasir beynəlxalq sistem getdikcə daha çox qütbləşir. ABŞ və Çin arasındakı rəqabət, Rusiya ilə Qərb arasında münasibətlərin gərginləşməsi, Yaxın Şərqdə davam edən böhranlar dövlətləri seçim qarşısında qoyur. Azərbaycan isə fərqli yol seçib. Rəsmi Bakı nə bir geosiyasi blokun tam tərkib hissəsinə çevrilir, nə də digər siyasi mərkəzlərlə əlaqələri məhdudlaşdırır.
Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik, Avropa İttifaqı ilə enerji tərəfdaşlığı, Rusiya ilə siyasi dialoq, Mərkəzi Asiya ölkələri ilə Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlıq, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı və Qoşulmama Hərəkatında fəal iştirak – bütün bunlar çoxşaxəli diplomatiyanın nümunəsidir. Belə siyasət risklidir. Çünki qlobal qarşıdurmalar fonunda tarazlığı qorumaq asan deyil. Lakin indiyədək Bakı bu balansı əsasən saxlaya bilib və məhz bu xüsusiyyət onu müxtəlif tərəflər üçün qəbul edilən tərəfdaşa çevirib.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında xüsusi yer ayırdığı mövzulardan biri də Qoşulmama Hərəkatı idi. 120 ölkəni birləşdirən bu təşkilatda Azərbaycanın sədr seçilməsi və daha sonra sədrlik müddətinin üzv dövlətlərin yekdil qərarı ilə uzadılması sıradan diplomatik hadisə deyildi. Bu fakt göstərdi ki, müxtəlif qitələrdən, fərqli siyasi sistemlərdən və bəzən bir-biri ilə ciddi fikir ayrılığı yaşayan dövlətlər belə Azərbaycanın təşkilata rəhbərlik etməsini məqsədəuyğun hesab ediblər. Bu isə yalnız diplomatik fəaliyyətin deyil, həm də etimadın nəticəsidir.
Prezident çıxışında Azərbaycanın imkan daxilində maddi və siyasi yardım göstərdiyini də vurğuladı. Son illərdə Azərbaycan pandemiya dövründə onlarla ölkəyə tibbi və humanitar yardım göndərdi. Təbii fəlakətlər zamanı müxtəlif dövlətlərə dəstək göstərdi, beynəlxalq təşkilatların fəaliyyətinə maliyyə töhfələri verdi. Müasir beynəlxalq münasibətlərdə bu cür fəaliyyət “yumşaq güc” siyasətinin əsas komponentlərindən hesab olunur. Əgər hərbi güc dövlətin təhlükəsizliyini təmin edirsə, humanitar diplomatiya onun beynəlxalq nüfuzunu artırır.
Qeyd edək ki, Azərbaycanın regional rolunun artmasında enerji layihələri mühüm yer tutur. Cənub Qaz Dəhlizi Avropanın enerji təhlükəsizliyinə töhfə verən əsas layihələrdən biridir. Eyni zamanda Xəzər dənizi vasitəsilə Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında əlaqələrin genişlənməsi Bakının strateji əhəmiyyətini artırır. Son illərdə Orta Dəhliz (Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu) üzrə yükdaşımaların artması Azərbaycanın logistika mərkəzi kimi rolunu gücləndirib. Dünya ticarət marşrutlarının yenidən formalaşdığı dövrdə bu amil siyasi əhəmiyyət də qazanır. Şuşada beynəlxalq tədbirlərin keçirilməsi artıq ənənəyə çevrilib. Bu şəhər yalnız mədəniyyət paytaxtı deyil, həm də Azərbaycanın siyasi mesajlarının verildiyi beynəlxalq platformaya çevrilir. Qlobal Media Forumunun məhz Şuşada təşkili təsadüfi deyil.
Azərbaycan bununla həm postmünaqişə dövrünün yeni reallıqlarını nümayiş etdirir, həm də azad edilmiş ərazilərin beynəlxalq əməkdaşlıq məkanına çevrildiyini göstərir.
Forumun əsas mövzusu “Sülhün təşviqində medianın missiyası” idi. Bu seçim müasir dövrün çağırışlarından irəli gəlir. İnformasiya müharibələri artıq ənənəvi müharibələrin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Dezinformasiya, saxta xəbərlər və manipulyativ informasiya kampaniyaları dövlətlərarası münasibətlərə ciddi təsir göstərir. Belə şəraitdə medianın peşəkarlığı, faktlara söykənməsi və məsuliyyəti beynəlxalq etimadın qorunmasında mühüm rol oynayır. Şuşadan verilən mesajlardan biri də məhz bu idi: həqiqətin müdafiəsi yalnız jurnalistikanın deyil, həm də sülhün qorunmasının vacib şərtidir.
Regional rolun artması yeni imkanlarla yanaşı, əlavə məsuliyyət də yaradır. Azərbaycan bundan sonra nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı, yaşıl enerji ixracı, rəqəmsal bağlantılar, regional iqtisadi inteqrasiya və diplomatik vasitəçilik istiqamətlərində daha fəal iştirak etməli olacaq. Eyni zamanda, qlobal geosiyasi rəqabətin dərinləşdiyi bir vaxtda balans siyasətini qorumaq əvvəlkindən daha çətin olacaq. Bu, həm çevik diplomatiya, həm də milli maraqların ardıcıl müdafiəsini tələb edir.
Beynəlxalq münasibətlər üzrə ekspertlərin əksəriyyəti hesab edir ki, orta güclərin rolu son illərdə xeyli artıb. Qlobal güclər arasında rəqabət kəskinləşdikcə, regional aktorlar dialoq platformaları yaratmaq, tərəflər arasında əlaqələri qorumaq və iqtisadi əməkdaşlığı təşviq etmək baxımından daha böyük əhəmiyyət qazanırlar.
Azərbaycan da bu modelə uyğun şəkildə hərəkət edir. Onun üstünlüyü təkcə coğrafi mövqeyi deyil, həm də enerji resurslarını nəqliyyat infrastrukturu, iqtisadi diplomatiya və çoxtərəfli əməkdaşlıqla birləşdirə bilməsindədir. Bununla yanaşı, belə statusun davamlı olması üçün siyasi sabitliyin, iqtisadi dayanıqlığın və beynəlxalq öhdəliklərə sadiqliyin qorunması həlledici amillər olaraq qalır.
Fadil Paşayev,
Əməkdar jurnalist