Təxminən 1600 il əvvəl Misirin İskəndəriyyə şəhərində bəşəriyyət tarixinin ən dəhşətli cinayətlərindən biri baş verdi. “Əxlaqsız”, “günahkar” və “cadugər” olmaqda ittiham edilən bir qadın qəzəbli izdihamın hücumuna məruz qaldı. O, əvvəlcə daşqalaq edildi, sonra amansızlıqla öldürüldü və cəsədi yandırıldı. Bu qadın dövrünün məşhur riyaziyyatçısı, astronomu və filosofu Hipatiya idi.

Böyük İskəndərin e.ə. 332-ci ildə əsasını qoyduğu İskəndəriyyə əsrlər boyu dünyanın ən mühüm elm və mədəniyyət mərkəzlərindən biri olmuşdu. E.ə. 30-cu ildə Roma hakimiyyəti altına keçən şəhər limanları, ticarəti, alimləri, məşhur kitabxanası və elmi məktəbləri ilə antik dünyanın intellektual mərkəzlərindən sayılırdı.

İskəndəriyyədə yaşayan məşhur riyaziyyatçı Teonun qızı Hipatiya da atasının yolunu davam etdirirdi. O, riyaziyyat, astronomiya və fəlsəfə sahələrində dərs deyir, Platonun, Aristotelin və Evklidin əsərlərini tələbələri ilə müzakirə edirdi. Onun mühazirələri yalnız şəhər sakinlərini deyil, uzaq ölkələrdən gələn elm həvəskarlarını da özünə cəlb edirdi.

Lakin zaman keçdikcə şəhərin ictimai və siyasi mənzərəsi dəyişməyə başladı. Xristianlığın Roma imperiyasında mövqelərinin möhkəmlənməsi ilə dini qarşıdurmalar dərinləşdi. Pagan inanclarının tərəfdarları, yəhudilər və digər dini icmalar getdikcə artan təzyiqlərlə üzləşirdilər. Əvvəllər müxtəlif mədəniyyətlərin və dünyagörüşlərinin qovuşduğu İskəndəriyyə dini və siyasi mübarizənin mərkəzinə çevrilirdi.

Bütün bu gərginliklərə baxmayaraq, Hipatiya elmi fəaliyyətini davam etdirirdi. O, tələbələrinə düşünməyi, sual verməyi və həqiqəti axtarmağı öyrədirdi. Onun üçün elmin əsas məqsədi insanın dünyanı və kainatı dərk etməsi idi. Hipatiya müxtəlif fəlsəfi məktəblərin ideyalarını müzakirəyə açır, insanları kor-koranə inancdan daha çox ağıl və məntiqə əsaslanmağa çağırırdı.
—
İskəndəriyyədə dini qarşıdurmaların ən kəskin mərhələlərindən biri IV əsrin sonu və V əsrin əvvəllərinə təsadüf edirdi. Şəhərin qədim dini abidələri, o cümlədən Serapis məbədi dağıdılmış, bütpərəstliklə bağlı bir çox ənənələrə son qoyulmuşdu. Bu hadisələr şəhərin qədim mədəni irsinə ağır zərbə vurmuşdu.

Qeyd etmək lazımdır ki, məşhur İskəndəriyyə kitabxanasının taleyi daha əvvəlki əsrlərdən başlayaraq müxtəlif dağıntılar və tənəzzül prosesləri ilə bağlı idi. Buna görə də onun bütün kolleksiyasının məhz Hipatiyanın yaşadığı dövrdə məhv edildiyini söyləmək düzgün olmazdı. Bununla belə, şəhərin qədim elmi və mədəni mühitinin ciddi şəkildə zəiflədiyi danılmazdır.

Hipatiya bu dəyişikliklərə baxmayaraq, elmi fəaliyyətindən əl çəkmədi. O, artıq yaşlı atasını itirmişdi və getdikcə daha təhlükəli mühitdə təkbaşına fəaliyyət göstərirdi. Lakin həqiqəti axtarmaqdan, astronomiya və riyaziyyatla məşğul olmaqdan vaz keçmədi.

Onun elmi maraqları kainatın quruluşu, planetlərin hərəkəti və həndəsi qanunauyğunluqlarla bağlı idi. Hipatiya üçün sual vermək və mövcud bilikləri şübhə altına almaq düşüncənin ayrılmaz hissəsi idi. Lakin İskəndəriyyədə bəzi qüvvələr üçün məhz bu azad düşüncə təhlükəli görünürdü.
—
İskəndəriyyə patriarxı Kirill ilə şəhərin prefekti Orest arasında yaranmış siyasi və dini qarşıdurma Hipatiyanın faciəli taleyində mühüm rol oynadı.

Hipatiya Orestin hörmət etdiyi, məsləhətlərinə dəyər verdiyi nüfuzlu bir alim idi. Onun şəhərin ictimai həyatında böyük təsiri vardı. Bəzi xristian dairələri isə Hipatiyanın nüfuzunu və prefektlə yaxın münasibətlərini öz siyasi məqsədlərinə maneə hesab edirdilər.

Belə bir şəraitdə Hipatiya haqqında müxtəlif şayiələr yayılmağa başladı. Onu sehrbazlıqda, xristianlarla Orest arasında münasibətlərin pisləşməsinə səbəb olmaqda ittiham edirdilər. Bu ittihamların arxasında dini fanatizmlə yanaşı, şəhərdəki siyasi hakimiyyət uğrunda mübarizə də dayanırdı.

415-ci ilin martında, Böyük Oruc dövründə, bir qrup fanatik Hipatiyanın qarşısını kəsdi. İzdiham onu arabasından zorla çıxararaq şəhərdəki kilsələrdən birinə — Kesariuma apardı. Orada qadına qarşı amansız zorakılıq törədildi. Tarixi mənbələrə görə, hücum edənlər onu kəsici alətlərlə parçaladılar, daha sonra cəsədinin qalıqlarını yandırdılar.

Bu dəhşətli qətl təkcə bir qadının həyatına son qoymadı. O, həm də İskəndəriyyədə elmi və fəlsəfi mühitin üzləşdiyi təhlükələrin, dini fanatizmin və siyasi manipulyasiyanın faciəli simvoluna çevrildi.

Hipatiyanın öldürülməsində patriarx Kirillin birbaşa göstərişinin olması isə tarixi mənbələrlə qəti şəkildə sübuta yetirilməyib. Bununla belə, Kirillin rəhbərlik etdiyi dini-siyasi mühitlə qətl arasında əlaqə tarixçilər tərəfindən geniş müzakirə olunur.
—
Hipatiyanın əsərlərinin böyük hissəsi günümüzə gəlib çatmayıb. Onun elmi fəaliyyəti haqqında məlumatları əsasən qədim müəlliflərin yazılarından əldə edirik. O, riyaziyyat və astronomiya sahəsində mühüm işlər görmüş, özündən əvvəlki alimlərin əsərlərinin şərhinə və inkişafına töhfə vermişdi.

Hipatiya sonralar qadınların elm və təhsil tarixindəki yerinin simvollarından birinə çevrildi. Onun faciəli həyatı əsrlər boyu yazıçıların, filosofların və sənət adamlarının diqqətini cəlb etdi. Volter kimi mütəfəkkirlər də Hipatiyanın öldürülməsini dini fanatizmin və düşüncə azadlığına qarşı dözümsüzlüyün nümunəsi kimi qiymətləndirdilər.

Bu gün Hipatiyanın adı yalnız antik dövrün görkəmli qadın alimi kimi deyil, həm də azad düşüncənin, elmin və maarifçiliyin simvolu kimi xatırlanır.

Onun həyatı bizə mühüm bir həqiqəti xatırladır: cəmiyyət sual verməkdən qorxmağa başlayanda, fərqli düşüncəni düşmənçilik kimi qəbul edəndə və elmi mübahisəni zorakılıqla əvəzləyəndə ilk zərbə həqiqətə, biliyə və insanlığa dəyir.

Hipatiyanın faciəsi aradan əsrlər keçsə də, öz aktuallığını itirməyib. Çünki elmin ən böyük düşməni məlumatsızlıqdan daha çox, insanın düşünmək və sorğulamaq haqqını əlindən almaq istəyən fanatizmdir.

Bəlkə də Hipatiyanın həyatından çıxarılacaq ən böyük dərs elə budur: bütün qaranlığa rəğmən, həqiqəti axtarmaqdan və göyə baxmaqdan heç vaxt vaz keçməmək…

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az