Qazaxıstanın Aralsk şəhərinə getsəniz, balıq kombinatları yenidən işləyir, su isə şəhərə cəmi bir neçə kilometr qədər yaxınlaşıb. Özbəkistanın Muynak bölgəsində isə qumun üstündə hələ də paslı gəmi qalıqları və sonsuz qum təpələri var.

Dəniz eynidir, faciə ortaqdır, nəticə isə tamamilə əksdir. Qazaxlar bacardı, özbəklər isə yox. Görək yaxın tarix bizə nə pıçıldayır. Özbəkistanda İslam Kərimov dönəmində sovet mühəndis sabotajı, korrupsiya və bu günə qədər davam edən vəhşi su istifadəsinə qayıtmaq lazımdır.

Aral dənizinin altına əsas mina ötən əsrin ortalarında nəhəng suvarma sistemlərinin tikintisi zamanı qoyuldu. Sovet mühəndislik standartlarına görə bütün magistral kanallar (Qaraqum kanalı, Amudərya və Sırdərya hövzələrindəki kanallar daxil olmaqla) sərt hidroizolyasiyalı olmalı idi: dibi və divarları betonla örtülməli, ya da xüsusi ekranlaşdırılmalı idi.

Praktikada nə baş verdi? Təhvil müddətləri pozuldu, büdcələr talandı, plan isə hər qiymətə icra edilməli idi. Nəticədə minlərlə kilometr kanal birbaşa boş torpaq və qumda qazıldı. Bu korrupsiyanın nəticələrini bu gün də yaşayırıq:

– 40–50%-ə qədər itki: Amudəryadan götürülən suyun təxminən yarısı tarlalara çatmadan yolda quma hopur və kanallar boyunca faydasız bataqlıqlar yaradır.
– Sistem çıxılmazlığı: Bu kanallar əsaslı şəkildə yenidən qurulub betonla örtülməyənə qədər su qənaətindən danışmaq populizm olaraq qalır.Çox vaxt susduqları ikinci böyük amil torpağın duzsuzlaşdırılmasının fəlakətli texnologiyasıdır. Düzgün olmayan suvarma və drenajın olmaması səbəbindən bölgənin torpaqları şoran qabığı ilə örtülür. Orada nəsə bitsin deyə hər qış və yaz tarlalar çaylardan götürülən böyük həcmdə təmiz şirin su ilə “yuyulur”.

Bu su sonra hara gedir? Torpaqdan duzu yuyur, zəhərli şoruya çevrilir və dənizə qaytarılmır, çöldəki təbii çuxurlara axıdılır: Arnasay göllər sistemi və ya Sarıqamış gölü kimi. Qiymətli çay suyunun nəhəng həcmləri sadəcə çölə tökülür və günəşin altında mənasızca buxarlanır. Bu, XXI əsrin vəhşiliyidir.

İrriqasiya və su təsərrüfatı sahəsi bu gün də ən qapalı sahələrdən biri olaraq qalır. 1980-ci illərdə miqyaslı araşdırmalar “pambıq işi”ndəki artırma piramidasını açmışdısa, bu gün oxşar sistem su resurslarının bölüşdürülməsi və tikinti podratları üzərində qurulub:

– Görünməz büdcələr: İrriqasiyanın “modernləşdirilməsi”, kanalların təmizlənməsi və sahillərin möhkəmləndirilməsi üçün onilliklərdir böyük vəsait ayrılır, lakin işlər çox vaxt kağız üzərində və ya hidroizolyasiyasız köhnə texnologiyalarla görülür.

– Rəqəmsal uçotun olmaması: Magistral kanalların əksəriyyətində hələ də avtomatlaşdırılmış uçot yoxdur. Dəqiq sayğaclar olmayan yerdə kölgə paylaşdırması, suyun iri təsərrüfatlara “kassadan kənar” satışı və süni qıtlıq yaradılması çiçəklənir. İnsanlar bu korrupsiya iynəsindən çıxa bilmir, çünki normal audit vəsaitlərin miqyaslı talanını çoxdan üzə çıxarardı.

Aralqum səhrasından qalxan duz və toz fırtınaları milyonlarla ton zəhərli kimyəvi maddəni minlərlə kilometr uzağa aparır. Qapalı dövrə işə düşür: su hövzələri və yaşıllıq yox olur, torpaq qızır, mikroiqlim dağılır, quraqlıq güclənir, məhsulu xilas etmək üçün isə daha çox su lazım olur, halbuki su yoxdur.

Problemi kökündən həll etmək əvəzinə, məmurlar onilliklərdir qurumuş dənizin dibində saksaul əkinləri ilə hesabat verirlər. Saksaul qumu yerində saxlayır, lakin nəmliyi qaytara, buludluq yarada və çöllənməni dayandıra bilmir. Şoranlıqlarda saksaul meşələri ekologiyanın xilası deyil, bürokratik pərdə və rəsmi təslimiyyətdir. Bu, suyu qaytarmaq niyyətinin olmadığının, yalnız su inhisarlarının maraqlarına toxunulmamasının etirafıdır.

2000-ci illərin əvvəlində Qazaxıstan sərt və praqmatik qərar qəbul etdi: dənizi bütövlükdə xilas etmək mümkün deyil, bunun üçün bütün Mərkəzi Asiyada su çatmaz. Real olaraq saxlanıla biləni xilas etmək lazımdır.

2005-ci ildə Dünya Bankının dəstəyi ilə 13 kilometrlik Kökaral bəndi tikildi və Şimali (Kiçik) Aralı quruyan cənub hövzəsindən ayırdı. Qazaxıstanda nə edildi:

– Sırdərya bağlı Şimali Araala yönləndirildi.
– Suyun səviyyəsi 30 metrdən 42 metrə qalxdı, su həcmi 68% artdı, şoranlıq isə normaya düşdü.
– Dənizə şirinsu balığı qayıtdı, sənaye balıqçılığı bərpa olundu, Aralskdakı balıq kombinatları yenidən ixrac məhsulu verir.

Özbəkistan tamamilə başqa iqtisadi və siyasi prioritetlərin girovuna çevrilib:

– Suyutumlu aqrar model: Ölkə kütləvi pambıq və buğda becərilməsindən əl çəkmir, bunlara bütün su resurslarının 90%-ə qədəri sərf olunur.
– Dənizin dibində qaz: Qurumuş Cənubi Aral dibi karbohidrogenlərlə zəngin yataq olub. Orada qazma qurğuları işləyir, geoloji kəşfiyyat aparılır. Dənizin real bərpası və bu ərazilərin su altında qalması hasilat şirkətlərinin maraqlarına birbaşa ziddir.
– Qrantlar və büdcənin mənimsənilməsi: Onilliklərdir beynəlxalq fondların və dövlət büdcəsinin vəsaiti sonsuz konfranslara, dəyirmi masalara və “əhalinin uyğunlaşma proqramları”na getdi, məmurlar isə qrantları bölüşdürdülər.

Qazaxıstan Kiçik Aral uğrunda döyüşdə qalib gəldi, çünki sərt hidrotexnikaya, betona və balıqçılığın anlaşılan iqtisadiyyatına ümid bağladı. Özbəkistan isə sovet irriqasiya talanının bədəlini ödəməyə, içməli suyu şoran bataqlıqlara axıtmağa, su sektorunda sistemli korrupsiyaya göz yummağa və iqlim fəlakətini saksaul əkinləri ilə pərdələməyə davam edir.

Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az