20 sentyabr 1938-ci ildə Moskvadakı “Kommunarka” poliqonunda casusluqda ittiham olunan Teodor Malli güllələndi. Vaxtilə macar katolik keşişi olan Malli sonradan qətiyyətli kommunistə çevrilmiş və sovet kəşfiyyatının ən bacarıqlı əməkdaşlarından biri kimi tanınmışdı. Onun əməliyyat təxəllüsü “Mann” idi.
Malli Aleksandr Orlovdan (“Böyük Bill”) sonra Britaniyadakı sovet agentləri ilə işləyən əsas fiqurlardan biri olmuş, 1936-cı ilin yanvarından 1937-ci ilin iyuluna qədər Kim Filbi, Donald Maklin və Qay Börcesslə əlaqələndirici kimi fəaliyyət göstərmişdi.
Bu adlar isə sonradan dünya kəşfiyyat tarixinin ən məşhur casus şəbəkələrindən birinin — “Kembric beşliyi”nin əsas simalarına çevrildi.
Kembricdən Moskvaya uzanan gizli şəbəkə
Dünya kəşfiyyat tarixində “Kembric beşliyi” qədər paradoksal hadisələrə az rast gəlinir.
1930-cu illərdə Britaniyanın ən nüfuzlu universitetlərindən biri olan Kembricdə bir araya gələn beş gənc sonradan Sovet İttifaqının xarici kəşfiyyatı üçün çalışaraq Britaniyanın ən mühüm dövlət və təhlükəsizlik strukturlarına nüfuz etdilər.
Onlar pul müqabilində işləyən adi agentlər deyildilər. Əksəriyyəti Britaniya elitasının nümayəndələri, yüksək təhsilli və nüfuzlu ailələrdən çıxmış gənclər idi. Onları sovet ideologiyasına yaxınlaşdıran əsas amillərdən biri faşizmə qarşı mübarizə və kommunizmin dünyanı dəyişə biləcəyinə olan inam idi.
Beşliyin əsas üzvləri bunlar idi:
Kim Filbi — qrupun qeyri-rəsmi lideri, Britaniya kəşfiyyatının MI6 qurumunda yüksək vəzifələr tutmuş və hətta əks-kəşfiyyata rəhbərlik etməyə yaxınlaşmış agent.
Qay Börcess — istedadlı, lakin ekssentrik diplomat və Xarici İşlər Nazirliyinin əməkdaşı.
Donald Maklin — yüksək vəzifəli diplomat. O, ABŞ və Böyük Britaniyanın nüvə proqramları ilə bağlı məxfi məlumatlara çıxış əldə edə bilirdi.
Entoni Blant — Kral VI Georqun incəsənət məsələləri üzrə müşaviri, kral rəsm qalereyasının kuratoru və MI5 ilə əlaqəli şəxs.
Con Kernkross — Maliyyə Nazirliyinin əməkdaşı və kəşfiyyatçı. O, Almaniyanın “Enigma” şifrələmə sistemi ilə bağlı mühüm məlumatları Sovet İttifaqına ötürmüşdü.
İdeoloji tələ
1930-cu illərin əvvəlləri. Böyük Depressiya kapitalist dünyasını sarsıdır, Almaniyada nasistlər hakimiyyətə gəlir, Britaniya hökuməti isə Adolf Hitlerə qarşı “sakitləşdirmə” siyasəti yürüdürdü.
Kembricin “Trinity” kollecində təhsil alan bəzi gənclər üçün Sovet İttifaqı faşizmin qarşısını ala biləcək əsas qüvvə kimi görünürdü.
Sovet kəşfiyyatının əməkdaşı Arnold Deyç onların bu ideoloji meyllərini düzgün qiymətləndirdi. O, perspektivli tələbələri pulla cəlb etməkdənsə, onları böyük bir ideyanın tərəfdarına çevirməyin daha effektiv olduğunu başa düşürdü.
Beləliklə, gənc radikallar siyasi baxışlarını gizlədərək Britaniya elitasının daxilində karyera qurmağa başladılar. Onların məqsədi yüksək dövlət vəzifələrinə yüksəlmək və əldə etdikləri məlumatları Sovet İttifaqına ötürmək idi.
Müharibə illərində böyük casusluq
İkinci Dünya müharibəsi illərində “Kembric beşliyi” Britaniyanın siyasi və təhlükəsizlik sisteminin daxilindən Sovet İttifaqına böyük həcmdə strateji məlumat ötürdü.
Kursk döyüşü: Con Kernkross “Enigma” vasitəsilə şifrələnmiş alman məlumatlarının Britaniya tərəfindən əldə edilmiş hissəsini Sovet tərəfinə çatdırdı. Bu məlumatlar alman ordusunun Kursk istiqamətində hücum planları barədə təsəvvür yaratmağa imkan verdi. Sovet komandanlığı müdafiə mövqelərini buna uyğun hazırladı.
Atom proqramı: Vaşinqtonda diplomatik vəzifədə çalışan Donald Maklin ABŞ və Böyük Britaniyanın nüvə silahı hazırlamaq məqsədi daşıyan “Manhetten layihəsi” ilə bağlı məxfi məlumatları Sovet İttifaqına ötürürdü.
İzlərin silinməsi: Kim Filbinin Britaniya kəşfiyyatında tutduğu vəzifələr ona Sovet agentləri ilə bağlı araşdırmalar haqqında məlumat əldə etmək imkanı verirdi. O, SSRİ-dən qaçaraq Qərbə sığınan şəxslərin verdiyi məlumatların “Kembric beşliyi”nin ifşa olunmasına gətirib çıxarmaması üçün fəaliyyət göstərirdi.
Qaçış və ifşa
Müharibədən sonra ABŞ əks-kəşfiyyatı “Venona” layihəsi çərçivəsində Sovet diplomatik şifrələrindən bəzilərini açmağa başladı. Bu, Donald Maklin ətrafında halqanın daralmasına səbəb oldu.
1951-ci ildə Kim Filbinin xəbərdarlığından sonra Donald Maklin və Qay Börcess Britaniyadan qaçdılar. Onlar Londondan yoxa çıxdıqdan bir neçə gün sonra Moskvada peyda oldular.
Bu hadisə Britaniya kəşfiyyatına ciddi zərbə vurdu. Kim Filbi şübhə altına düşdü və istefaya getdi. Lakin uzun müddət onun əleyhinə kifayət qədər sübut toplamaq mümkün olmadı.
1963-cü ildə isə Filbi Livanın paytaxtı Beyrutdan gizli şəkildə Sovet İttifaqına qaçdı və ömrünün sonuna qədər Moskvada yaşadı.
Beşliyin digər üzvlərinin taleyi
Entoni Blantın taleyi fərqli oldu. O, Britaniya hakimiyyətinə casusluq fəaliyyətini etiraf etdi və cinayət təqibindən immunitet aldı. Onun sovet agenti olması yalnız 1979-cu ildə ictimaiyyətə açıqlandı. Blant cəngavər titulundan məhrum edildi.
Con Kernkross isə Fransaya köçdü və həbsdən yayındı. Daha sonra xatirələrini yazdı.
Kəşfiyyat tarixində qoyulan iz
“Kembric beşliyi”nin fəaliyyəti XX əsrin kəşfiyyat tarixində mühüm iz buraxdı. Onların hekayəsi göstərdi ki, ideoloji motivasiya bəzən casusluqda pul və şantaj qədər mühüm rol oynaya bilər.
Britaniya üçün bu hadisə təhlükəsizlik sistemində ciddi boşluqların üzə çıxması ilə nəticələndi. Sovet kəşfiyyatı baxımından isə “Kembric beşliyi” Qərb dövlətlərinin siyasi və təhlükəsizlik strukturlarına uzun illər ərzində nüfuz etməyin ən diqqətçəkən nümunələrindən birinə çevrildi.
Bu hekayənin ən paradoksal tərəfi isə ondan ibarətdir ki, Sovet İttifaqına ən qiymətli məlumatları ötürən şəxslər xaricdən gətirilmiş peşəkar casuslar deyil, Britaniya elitasının içindən çıxmış, Kembricdə təhsil almış gənclər idi.
Hazırladı Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az