Pensiya alanların aylıq ödənişindən 5 faiz tutulması nəzərdə tutulmur. Lakin yeni qanun layihəsi qəbul olunarsa, işləyənlərin gələcək pensiyası üçün fərdi hesablarına daha az vəsait yazıla, yüksək pensiya alanların isə illik artımı əvvəlki qayda ilə müqayisədə az ola bilər. Təklif olunan dəyişikliklər 2027-ci il yanvarın 1-dən tətbiq edilə bilər.
10 oktyabr 2026-cı il tarixinə bu dəyişikliklər qanun layihəsi mərhələsindədir. Buna görə də təklifləri artıq qüvvəyə minmiş qərar kimi təqdim etmək düzgün olmaz.
Eyni sığorta ödənişi, daha az pensiya kapitalı
İşləyən vətəndaşlar və onların işəgötürənləri sosial sığorta haqqı ödəyirlər. Bu vəsaitin müəyyən hissəsi gələcək əmək pensiyasının hesablanması üçün şəxsin fərdi hesabında qeydə alınır.
Mövcud qaydaya əsasən, ödənilən hər 100 manat sosial sığorta haqqının 90 manatı fərdi hesaba yazılır. Yeni qanun layihəsində isə bu nisbətin 85 manata endirilməsi təklif olunur.
Sadə bir misala baxaq. Tutaq ki, vətəndaşın özü və işəgötürəni tərəfindən ay ərzində ödənilən sosial sığorta haqqının ümumi məbləği 300 manatdır. Hazırda bu məbləğin 270 manatı onun fərdi hesabında qeydə alınır. Təklif qəbul olunarsa, həmin göstərici 255 manat təşkil edəcək.
Beləliklə, eyni məbləğdə sığorta haqqı ödənildiyi halda, vətəndaşın gələcək pensiyası üçün fərdi hesabına ayda 15 manat az vəsait yazılacaq.
Burada mühüm bir məqam var: layihə əvvəlki illərdə fərdi hesaba yazılmış pensiya kapitalının silinməsini nəzərdə tutmur. Eyni zamanda, bu dəyişiklik gələcək aylıq pensiyanın mütləq 5 faiz azalacağı anlamına da gəlmir. Yekun nəticə şəxsin sığorta stajından, fərdi hesabında toplanmış məbləğdən, minimum pensiya təminatından və pensiyaya çıxacağı vaxt qüvvədə olacaq qaydalardan asılıdır.
Pensiyaların illik artımı necə dəyişə bilər?
Layihənin digər mühüm istiqaməti əmək pensiyalarının illik artım mexanizmi ilə bağlıdır.
Hazırda pensiyaların indeksləşdirilməsində ölkə üzrə orta əməkhaqqının artımı əsas götürülür. Parlamentdə verilən izaha görə, yeni yanaşmada pensiyanın orta əməkhaqqına qədər olan hissəsi üçün mövcud qaydanın saxlanılması, həmin həddi aşan hissəsinə isə daha aşağı artım tətbiq edilməsi təklif olunur.
Bu o deməkdir ki, yüksək pensiya alan şəxslərin ödənişləri yenə arta bilər. Lakin artımın məbləği əvvəlki mexanizmlə hesablanacaq artımdan az ola bilər.
Aşağı pensiyalar üzrə əvvəlki qaydanın saxlanılması isə avtomatik olaraq əlavə artımın veriləcəyi demək deyil.
2027-ci ildə pensiyaların neçə faiz artırılacağı hələ açıqlanmayıb. Buna görə də yeni mexanizmin konkret olaraq hansı pensiyaçıya nə qədər əlavə vəsait gətirəcəyini indidən dəqiq hesablamaq mümkün deyil.
Fərdi hesaba az yazılan vəsait hara yönəldiləcək?
Rəsmi izahlara əsasən, təklif olunan dəyişikliklərin məqsədlərindən biri pensiya və digər sosial ödənişlər üçün ümumi maliyyə ehtiyatını artırmaqdır. Bu vəsaitin, o cümlədən aşağı pensiyaların minimum həddə çatdırılması istiqamətində istifadə edilməsi nəzərdə tutulur.
Bununla yanaşı, qanun layihəsində idarəetmə xərcləri üçün istifadə oluna bilən vəsaitin yuxarı həddinin artırılması da təklif edilir.
Hazırda hər 100 manat sosial sığorta haqqının ən çoxu 2 manat 50 qəpiyi idarəetmə məqsədləri üçün istifadə oluna bilər. Yeni təklifə əsasən, bu həddin 3 manata çatdırılması nəzərdə tutulur. Başqa sözlə, idarəetmə xərcləri üçün nəzərdə tutulan limit hər 100 manat üzrə 50 qəpik artırıla bilər.
Bu iki dəyişiklik birlikdə qiymətləndirilməlidir. Vətəndaşın fərdi pensiya hesabına daha az vəsait yazılması təklif edilirsə, idarəetmə xərcləri üçün limitin artırılmasının hansı nəticələr verəcəyi də aydın izah olunmalıdır.
İşləyən vətəndaşın sualı isə təbiidir: gələcək pensiyam üçün daha az vəsait nəzərə alınacaqsa, bunun müqabilində mən nə əldə edəcəyəm?
Hərbçilər və hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşları ilə bağlı nə dəyişə bilər?
Layihə ilə bağlı izahlarda hərbi qulluqçuların pensiya təminatına dair ayrıca müddəa da qeyd olunur.
Müdafiə Nazirliyinin hərbi qulluqçuları üçün pensiyanın fərdi hesabda qeydə alınmış məbləğ əsasında hesablanması və rütbəyə görə aylıq əlavə verilməsi məsələsi gündəmə gətirilir.
Lakin bu müddəanı bütün polis əməkdaşlarına avtomatik şamil etmək olmaz. Eyni zamanda, artıq pensiyaya çıxmış şəxslərlə xidmətini davam etdirənlərin vəziyyəti də fərqlənə bilər.
Yekun nəticə xidmət edilən qurumdan, rütbədən, xidmət stajından və pensiya hüququnun yarandığı tarixdən asılı olacaq. Buna görə də bu kateqoriyalara aid dəyişikliklərin tətbiq dairəsi ayrıca və aydın şəkildə izah edilməlidir.
Almaniya, İsveç və Böyük Britaniyada pensiyalar necə artırılır?
Pensiya sistemlərinin maliyyələşdirilməsi və ödənişlərin indeksləşdirilməsi ölkələr üzrə fərqlənir. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, dövlətlər həm pensiya sisteminin maliyyə dayanıqlığını qorumağa, həm də vətəndaşların gəlirlərini inflyasiya və əməkhaqqı artımı fonunda təmin etməyə çalışırlar.
Almaniyada işləyənlərin və işəgötürənlərin ödədiyi sosial sığorta haqları cari pensiya ödənişlərinin maliyyələşdirilməsində mühüm rol oynayır. Dövlət büdcəsindən də bu məqsədlə vəsait ayrılır. Pensiyaların illik artımı isə əməkhaqqının dəyişməsi ilə əlaqələndirilir.
İsveçdə pensiya sisteminin maliyyə imkanları gələcək ödənişləri təmin etmək üçün kifayət etmədikdə, pensiyanın gəlirlə əlaqəli hissəsinin artımını yavaşıdan mexanizm tətbiq olunur. Azərbaycanda müzakirə edilən təklifdə isə daha aşağı artımın pensiyanın məbləği ilə əlaqələndirilməsi nəzərdə tutulur.
Böyük Britaniyada əsas dövlət pensiyasının artımı üçün üç göstəricidən ən əlverişlisinin seçilməsini nəzərdə tutan mexanizm mövcuddur: əməkhaqqının artımı, qiymətlərin artımı və 2,5 faiz. Beləliklə, pensiyaların artırılmasında inflyasiya göstəricisi də nəzərə alınır.
Bu ölkələrin təcrübələri fərqli olsa da, qarşıya qoyulan əsas vəzifə oxşardır: pensiya sisteminin maliyyə dayanıqlığını qorumaqla yanaşı, pensiyaçıların alıcılıq qabiliyyətini təmin etmək.
Çünki pensiyanın neçə faiz artırılması ilə yanaşı, həmin pulla nə qədər ərzaq almağın, dərman xərclərini ödəməyin, kommunal xidmətlərdən istifadənin mümkün olması da vacibdir.
Vətəndaş yeni qaydanın ona təsirini necə hesablamalıdır?
Təklif olunan dəyişikliklər ictimaiyyətə yalnız ümumi faizlərlə deyil, konkret rəqəmlərlə də izah edilməlidir. Müxtəlif əməkhaqqı, sığorta stajı və pensiya məbləğləri üzrə nümunələr hazırlanmalı, mövcud qayda ilə təklif olunan mexanizmin nəticələri müqayisəli şəkildə göstərilməlidir.
İşləyən vətəndaş gələcək pensiyasının necə hesablanacağını, hazırkı pensiyaçı isə növbəti artımın onun aylıq gəlirinə necə təsir edəcəyini aydın bilməlidir.
Pensiya sisteminin gələcək ödənişləri təmin etmək imkanlarının qorunması cəmiyyətin ümumi maraqlarına uyğundur. Lakin bu məqsədə çatmaq üçün vəsaitin necə toplanması və bölüşdürülməsi də şəffaf olmalıdır.
Vətəndaşın fərdi hesabına niyə daha az vəsait yazılacağını, bunun pensiya sisteminin maliyyə dayanıqlığına hansı töhfəni verəcəyini və nəticədə onun özünün hansı üstünlük əldə edəcəyini soruşmaq haqqı var.
Çünki pensiya məsələsi yalnız maliyyə mexanizmlərindən ibarət deyil. Bu, milyonlarla insanın gələcək təminatı, ailələrin gündəlik dolanışığı və yaşlı nəslin sosial müdafiəsi ilə bağlıdır.
KONKRET.az-ın Araşdırma Qrupu