O, avtomobillərin daha güclü, soyuducuların isə daha təhlükəsiz olmasına töhfə verdi. İxtiraları milyonlarla evdə və avtomobildə istifadə olunmağa başladı. Lakin onilliklər sonra bəşəriyyət anladı ki, onun yaratdığı maddələrdən biri havanı qurğuşunla çirkləndirir, digəri isə Yerin qoruyucu ozon qatını dağıdır.

XX əsrin ortalarında adi bir şəhər küçəsini təsəvvür edin. Yol boyu yüzlərlə avtomobil hərəkət edir. Onların yanacaq çənlərində qurğuşun qatılmış benzin var. Evlərdə isə yanmayan, ilk baxışdan tamamilə təhlükəsiz görünən kimyəvi maddələrlə işləyən soyuducular dayanır. Heç kim yaxınlaşan təhlükəni hiss etmir. Nə kəskin qoxu var, nə xəbərdarlıq siqnalı, nə də gözlə görünən zəhərli tüstü.

Halbuki görünməz fəsadlar artıq atmosferdə və insan orqanizmlərində toplanmağa başlayıb.

Bu hekayənin mərkəzində amerikalı mühəndis və kimyaçı Tomas Midqli-kiçik dayanır. Onun həyat və fəaliyyət yolu texniki tərəqqinin bəzən necə böyük ekoloji problemlərə səbəb ola biləcəyini göstərən ən diqqətçəkən nümunələrdən biridir.

Ətraf mühit tarixçisi Con Makneyl Midqlinin Yer atmosferinə təsirini xüsusi vurğulamışdı. İlk baxışdan bu qiymətləndirmə şişirdilmiş görünə bilər. Lakin söhbət iki kimyəvi maddənin — tetraetilqurğuşunun və xlorftorkarbonların — tarixindən gedir. Hər ikisi uzun illər texnoloji tərəqqinin mühüm nailiyyəti hesab edilsə də, sonradan ciddi ekoloji təhlükəyə çevrildi.

Birinci ixtira: «Etil» adı altında gizlədilən qurğuşun

XX əsrin əvvəllərində avtomobil sənayesi sürətlə inkişaf edirdi. Lakin mühəndislər mühərriklərin işində ciddi problemlə üzləşirdilər.

Müəyyən rejimlərdə mühərrikdən metal döyüntüsünü xatırladan kəskin səs gəlirdi. Detonasiya adlanan bu hadisə mühərrikə zərər verir, onun gücünü artırmağa mane olur və avtomobil texnologiyasının inkişafını məhdudlaşdırırdı.

1916-cı ildə Tomas Midqli «General Motors» şirkətinin tədqiqat laboratoriyasında çalışmağa başladı. O, həmkarları ilə birlikdə mühərrikdə detonasiya problemini aradan qaldıracaq kimyəvi əlavə axtarırdı.

1921-ci ilin dekabrında tədqiqat qrupu mühüm nəticəyə nail oldu: tetraetilqurğuşun detonasiyanın qarşısını almaqda son dərəcə effektiv vasitə idi.

Benzinə az miqdarda bu maddənin əlavə edilməsi mühərrikin daha səmərəli işləməsinə, gücünün artırılmasına imkan yaradırdı. Avtomobil sənayesi üçün bu, əsl texnoloji sıçrayış idi.

Ancaq ciddi bir problem vardı: tetraetilqurğuşun son dərəcə zəhərli maddədir.

Qurğuşun insan orqanizmində toplanır, sinir sistemini zədələyir, uşaqların beyin inkişafına mənfi təsir göstərir, böyrəklər və digər orqanlarda problemlərə səbəb ola bilir.

Üstəlik, bu təhlükə etil benzinin kütləvi istehsalından və satışından əvvəl də məlum idi.

Maddə bazara “Etil” adı ilə çıxarıldı. Məhsulun adında “qurğuşun” sözünün işlədilməməsi onun əsl mahiyyətini arxa plana keçirirdi. Beləliklə, potensial təhlükəli kimyəvi əlavə kommersiya baxımından cəlbedici ad qazandı.

Sonra isə ciddi xəbərdarlıq hesab edilməli olan hadisələr baş verdi.

İstehsal müəssisələrində çalışan işçilər ağır şəkildə zəhərlənməyə başladılar. Onların bəzilərində halüsinasiyalar, psixi pozuntular və qıcolmalar müşahidə olunurdu. 1924-cü ildə istehsal müəssisələrinin bir neçə əməkdaşı zəhərlənmə nəticəsində həyatını itirdi.

Tomas Midqlinin özü də tetraetilqurğuşunun təsirindən əziyyət çəkdi. O, bir müddət işdən uzaqlaşmalı və səhhətini bərpa etmək üçün Floridaya getməli oldu.

Lakin onun sonrakı davranışı tarixdə xüsusi təəccüb doğuran hadisələrdən biri kimi qaldı.

1924-cü ilin oktyabrında keçirilən mətbuat konfransında Midqli maddənin təhlükəsiz olduğunu nümayiş etdirməyə çalışdı. O, mayeni əllərinə tökdü, sonra isə qabı burnuna yaxınlaşdıraraq buxarını nəfəsə çəkdi. Bununla qısamüddətli təmasın təhlükəli olmadığını göstərmək istəyirdi.

Bu, son dərəcə məsuliyyətsiz nümayiş idi. Çünki tetraetilqurğuşun təkcə tənəffüs yolları vasitəsilə deyil, dəri ilə təmas zamanı da orqanizmə daxil ola bilir.

Bütün bunlara baxmayaraq, istehsal dayandırılmadı. Etil benzin getdikcə daha geniş yayıldı və zaman keçdikcə dünyanın bir çox ölkəsində avtomobillərin əsas yanacaq növlərindən birinə çevrildi.

Onilliklər sonra üzə çıxan fəlakət

İllər boyu milyonlarla avtomobil havaya qurğuşun tərkibli xırda hissəciklər buraxırdı. Bu hissəciklər yolların ətrafında çökür, torpağa, toza və suya qarışır, nəticədə insan orqanizminə daxil olurdu.

Uşaqlar qurğuşunun təsirinə qarşı xüsusilə həssas idilər. Çünki hətta nisbətən aşağı səviyyədə qurğuşun təsiri belə onların beyin və sinir sisteminin inkişafına zərər vura bilər.

Fəsadlar genişmiqyaslı idi:

* Qurğuşun ətraf mühitdə və insan orqanizmində toplanırdı.

* Uşaqlarda koqnitiv qabiliyyətlərin zəifləməsi, öyrənmə çətinlikləri və sinir sisteminin inkişafında pozuntular yaranırdı.

* Qurğuşunun yüksək səviyyədə təsiri ürək-damar, böyrək və digər sağlamlıq problemləri ilə əlaqələndirilirdi.

* Etil benzinin uzunmüddətli istifadəsi bütöv nəsillərin sağlamlığına mənfi təsir göstərirdi.

Tədricən ölkələr bu təhlükəli yanacaq əlavəsindən imtina etməyə başladılar. ABŞ-da qurğuşunlu avtomobil benzininin istifadəsinin məhdudlaşdırılması prosesi 1970-ci illərdə başlandı. Digər ölkələrdə isə bu proses daha uzun çəkdi.

Yalnız 2021-ci ildə Əlcəzairin də qurğuşunlu avtomobil benzininin istifadəsini dayandırması ilə bu yanacağın dünya üzrə avtomobil nəqliyyatında istifadəsinə son qoyuldu.

Bir vaxtlar texnoloji nailiyyət hesab edilən qərarın nəticələrini aradan qaldırmaq üçün bəşəriyyətə təxminən bir əsr lazım gəldi.

İkinci ixtira: Ozon qatını dağıdan kimyəvi maddə

Qurğuşunlu benzinin tarixindən sonra Tomas Midqlinin başqa bir ixtirasının da ətraf mühit üçün bu qədər böyük təhlükəyə çevriləcəyini təsəvvür etmək çətindir.

1920-ci illərdə soyuducu texnologiyaları qarşısında başqa bir problem dayanırdı. Həmin dövrdə soyuducularda ammonyak və kükürd dioksid kimi maddələrdən istifadə olunurdu. Bu kimyəvi birləşmələr zəhərli idi və sızma baş verdikdə insanların həyatı üçün təhlükə yarada bilirdi.

İstehsalçılara daha təhlükəsiz alternativ lazım idi.

1928-ci ildə Tomas Midqli kimyaçı Albert Henne ilə birlikdə yeni kimyəvi maddələr ailəsinin — xlorftorkarbonların (XFK) yaradılmasında iştirak etdi. Bu maddələrin ən məşhurlarından biri sonradan freon-12 adı ilə tanındı.

Həmin dövr üçün bu, demək olar ki, ideal həll hesab olunurdu. Freon yanmır, adi istifadə şəraitində az toksik sayılır və kimyəvi baxımdan olduqca sabit qalırdı.

Midqli nümayişlərdən birində bu maddənin bir qədərini nəfəsə çəkərək yanan şamı söndürmüş, bununla da qazın yanmanı dəstəkləmədiyini göstərmişdi.

Freonlar qısa müddətdə soyuducularda, kondisionerlərdə və aerozol balonlarında geniş tətbiq olunmağa başladı. Onlar milyonlarla insanın gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrildi.

Lakin bu maddələrin əsas üstünlüyü hesab edilən kimyəvi sabitlik sonradan ən böyük təhlükələrindən birinə çevrildi.

Planetin qoruyucu qatına görünməz zərbə

Problemin mahiyyətini anlamaq üçün bir vacib məqamı xatırlamaq lazımdır.

Yer səthindən yüksəklikdə, stratosferdə ozon qatı yerləşir. Bu qat Günəşdən gələn təhlükəli ultrabənövşəyi şüalanmanın əhəmiyyətli hissəsini udaraq canlı orqanizmləri qoruyur.

Freonlar atmosferə buraxıldıqdan sonra orada uzun illər, hətta onilliklər ərzində qala bilir. Bu maddələrin bir hissəsi tədricən stratosferə qədər yüksəlir.

Orada güclü ultrabənövşəyi şüalanmanın təsiri ilə parçalanır və xlor atomlarını sərbəst buraxır. Bundan sonra ozon molekullarının dağıdılmasına səbəb olan zəncirvari kimyəvi reaksiyalar başlayır.

Bir xlor atomu reaksiyalar nəticəsində öz təsirini itirənədək çoxsaylı ozon molekulunun parçalanmasında iştirak edə bilər. Uyğun şəraitdə bu say on minlərlə və hətta yüz minlərlə molekula çata bilər.

1974-cü ildə alimlər Mario Molina və Şervud Roulend elmi məqalə dərc edərək xlorftorkarbonların ozon qatına yaratdığı təhlükəni əsaslandırdılar.

1985-ci ildə isə tədqiqatçılar Antarktida üzərində ozon qatının mövsümi olaraq kəskin şəkildə nazildiyini aşkar etdilər. Bu hadisə bütün dünyada “ozon dəliyi” adı ilə tanındı.

Elmi kəşf beynəlxalq ictimaiyyəti hərəkətə keçməyə məcbur etdi.

1987-ci ildə ozon qatını dağıdan maddələrin istehsalının və istifadəsinin mərhələli şəkildə dayandırılmasını nəzərdə tutan beynəlxalq saziş — Monreal Protokolu qəbul edildi.

Bu sənəd beynəlxalq ekoloji əməkdaşlığın ən uğurlu nümunələrindən biri hesab olunur. Onun nəticəsində ozon qatını dağıdan maddələrin istifadəsi əhəmiyyətli dərəcədə azaldıldı.

Hazırda ozon qatı tədricən bərpa olunur. Lakin bu proses uzunmüddətlidir və tam bərpa üçün hələ onilliklər tələb olunur.

Taleyin acı ironiyası

1940-cı ildə Tomas Midqli poliomielit xəstəliyinə tutuldu. Xəstəlik onun hərəkət qabiliyyətini ciddi şəkildə məhdudlaşdırdı. Hətta yataqdan müstəqil şəkildə qalxmaq belə onun üçün çətinləşdi.

Buna baxmayaraq, Midqli mühəndislik fəaliyyətini dayandırmadı. O, kəndirlər, bloklar və əks çəkilərdən ibarət xüsusi mexanizm hazırladı. Bu qurğu ona bədəninin vəziyyətini dəyişməyə və yataqdan qalxmağa kömək edirdi.

Əslində, bu, fiziki məhdudiyyətləri olan insana müəyyən qədər müstəqillik qazandırmaq üçün düşünülmüş mürəkkəb mexaniki sistem idi.

Lakin 1944-cü il noyabrın 2-də Midqli özünün hazırladığı mexanizmə ilişərək boğulma nəticəsində həyatını itirdi. Onun 55 yaşı vardı.

Beləliklə, insan həyatını asanlaşdırmaq üçün müxtəlif qurğular və kimyəvi maddələr yaradan, lakin öz texnoloji həllərinin bütün nəticələrini əvvəlcədən görə bilməyən ixtiraçının həyatı faciəvi şəkildə başa çatdı.

Bu hekayə bizə nəyi göstərir?

Tomas Midqlinin həyatı və ixtiralarının sonrakı taleyi texnoloji tərəqqi haqqında mühüm suallar doğurur.

Birincisi, texniki effektivlik təhlükəsizlik demək deyil. Bir maddə qarşıya qoyulan texniki vəzifəni mükəmməl yerinə yetirə bilər. Lakin bu, onun insan sağlamlığı və təbiət üçün zərərsiz olduğu anlamına gəlmir.

İkincisi, təhlükə həmişə dərhal üzə çıxmır. Qurğuşun illərlə ətraf mühitdə və insan orqanizmində toplandı. Freonların ozon qatına təsiri isə onların kütləvi istifadəsindən uzun müddət sonra aşkar edildi.

Üçüncüsü, elmi xəbərdarlıqlar nəzərə alınmalıdır. Tetraetilqurğuşunun yaratdığı problemlər toksikoloji risklərə məhəl qoyulmamasının nə qədər ağır nəticələrə səbəb ola biləcəyini göstərdi. İqtisadi maraqlar və texnoloji üstünlüklər insan sağlamlığından üstün tutulmamalıdır.

Dördüncüsü, bəşəriyyət öz səhvlərini düzəltmək gücünə malikdir. Qurğuşunlu benzindən imtina və Monreal Protokolunun nəticələri sübut etdi ki, beynəlxalq əməkdaşlıq sayəsində hətta qlobal ekoloji problemlərin qarşısını almaq mümkündür.

Bəlkə də bu hekayənin ən mühüm dərsi bir insanın iki təhlükəli maddənin yaradılmasında iştirak etməsi deyil. Əsas məsələ bütöv bir sivilizasiyanın yeni texnologiyaları uzun müddət yalnız onların faydası və iqtisadi səmərəsi baxımından qiymətləndirməsidir.

Biz dünyanı dəyişə biləcək maddələr yaratmağı öyrəndik. Bəs yaratdığımız texnologiyaların 50, yaxud 100 il sonra hansı nəticələrə səbəb olacağını düşünməyi nə dərəcədə bacarırıq?

Təhlükəli texnologiyaların doğurduğu fəsadlara görə əsas məsuliyyəti kim daşımalıdır: ixtiraçı, onun kəşfini istehsalata tətbiq edən şirkət, yoxsa mümkün nəticələri nəzərə almadan həmin texnologiyalardan faydalanan cəmiyyət?

Bu sualın cavabı təkcə keçmişin səhvlərini anlamaq üçün deyil, gələcəyin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün də vacibdir.

Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az