Qarğa mifologiyada, xüsusilə şimal xalqlarının inanclarında, müxtəlif aləmlər arasında vasitəçi kimi qəbul edilir. O, əsasən yayla qış, quru ilə yaş, duzlu su ilə şirin su arasında əlaqələndirilir. Qarğanın və ya Qarğa bürcünün quraq mövsümlə əlaqəsi bir çox mifologiyalarda geniş yayılmış motivlərdəndir. Bəzi xalqların mifoloji təsəvvürlərində qarğanın səsi də məhz quraqlıqla əlaqələndirilir.
Su ilə quru arasında vasitəçi rolunu oynayan qarğa daşqın haqqında miflərdə də iştirak edir. Bəzi rəvayətlərə görə, yer üzündə quru sahələri yaratmaq üçün dənizin dibindən bir ovuc torpaq çıxaran da məhz qarğadır. O, su mənbələrini əldə edir, çaylar yaradır, hətta bəzi miflərdə şirin çay suyunu duzlu dənizin sahiblərindən alır.
Qarğanın insan səsini təqlid etmək qabiliyyəti, eləcə də uzunömürlü olması onun müdrik və uzaqgörən quş kimi qəbul edilməsinə səbəb olmuşdur. Bu təsəvvürlərdə onun axirət dünyası ilə əlaqəsi də xüsusi yer tutur.
Bununla yanaşı, xüsusilə şimal xalqlarının mifologiyasında qarğa müdrikliklə axmaqlıq arasında da vasitəçi hesab edilir. O, bir tərəfdən müdrik şaman, digər tərəfdən isə hiyləgər və məzəli trikster obrazında çıxış edir. Bəzən öz hiylələrinin qurbanına çevrilir, bəzən də düşünülməmiş, ağılsız hərəkətlər edir.
Qarğa kişi və qadın başlanğıcları arasında da vasitəçi kimi təsvir olunur. Onun cinsini dəyişməyə çalışması, evlənmək istəyi və buna bənzər davranışları bəzi miflərdə şamanların cinsiyyət dəyişdirməsi ilə bağlı təsəvvürlərlə müqayisə edilir.
Miflərdə həm insan, həm də heyvan xüsusiyyətlərini özündə birləşdirən qarğa insanla heyvan aləmi arasında da əlaqələndirici rol oynayır. Onun mifoloji qarşıdurmaların müxtəlif tərəflərində iştirakı ikili obrazını formalaşdırır: qarğa həm ciddi mədəniyyət qəhrəmanı, həm də zarafatcıl, hiyləgər triksterdir. Mədəniyyət qəhrəmanı kimi o, təbiətlə mədəniyyət arasında vasitəçilik edir, insanlara həyat üçün zəruri olan bilik və nemətləri qazandırır.
Şimali Asiya və Şimali Amerika xalqlarının mifologiyasında qarğa
Qarğa Şimali Asiya və Şimali Amerikanın bir sıra yerli xalqlarının mifologiyasında mərkəzi obrazlardan biridir.
Şimali Asiyada bu obraz, ilk növbədə, çukot-kamçatka qrupuna daxil olan paleoasiya xalqlarının – çukçaların, koryakların və itelmenlərin mifoloji dünyagörüşündə xüsusi yer tutur.
Şimali Amerikada isə qarğa əsasən şimal-qərb hindularının, xüsusilə tlinqitlərin, həmçinin hayda, tsimşian və kvakiutl xalqlarının mifologiyasında mühüm rol oynayır. Bundan başqa, o, şimali atabaskların və müəyyən dərəcədə eskimosların mifoloji təsəvvürlərində də yer alır. Tədqiqatçılar eskimos mifologiyasındakı bu obrazın digər xalqlardan mənimsənilmiş ola biləcəyini ehtimal edirlər.
Bu xalqların mifologiyasında qarğa eyni zamanda ilk əcdad, dünyanın yaradıcısı (demiurq), mədəniyyət qəhrəmanı, qüdrətli şaman və hiyləgər trikster kimi təqdim olunur.
Müxtəlif xalqlarda onun fərqli adları var: itelmenlərdə Kutx, koryaklarda Kuykınnyaku, çukçalarda Kurkıl, tlinqitlərdə isə Yel.
Beləliklə, qarğa mifologiyada sadəcə bir quş deyil. O, yaradılışla məhvolma, müdrikliklə hiyləgərlik, təbiətlə mədəniyyət, insanla fövqəltəbii aləm arasında əlaqə yaradan çoxqatlı və sakral bir obrazdır.
Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az