Nyu-York tibb sahəsində qazandığı çoxsaylı Nobel mükafatları ilə haqlı olaraq fəxr edə bilər. Hepatit C virusunun kəşfi, məkan oriyentasiyasına cavabdeh olan hüceyrələrin müəyyənləşdirilməsi, genomun öyrənilməsində yeni mərhələnin əsasını qoyan RNT sintezi metodunun hazırlanması və bir çox başqa elmi nailiyyətlər… Lakin mənim ən sevimli Tibb və Fiziologiya üzrə Nobel mükafatım hələ də 1956-cı ilə aiddir. Üstəlik, onun da Nyu-Yorkla birbaşa əlaqəsi var.
Bu, gələcəkdə nasist partiyasının üzvünə çevriləcək bir həkimin uğursuz karyerasının fransız hərbi həkiminə və amerikalı artilleriya zabitinə ürəyin sirlərini açmağa necə kömək etməsi haqqında hekayədir. Bir qədər pafoslu giriş oldu, amma əhvalat buna dəyər.
Hər şey 1929-cu ildə başladı. Bu, XIX əsrin fiziologiya sahəsindəki təxminlərinin ciddi elmi yanaşma ilə əvəz olunduğu dövr idi. Ancaq ürəyin fiziologiyasının öyrənilməsi qarşısında ciddi bir maneə vardı: alimlər onun daxilində baş verən prosesləri birbaşa müşahidə edə bilmirdilər.
Bəli, ürəyin dörd kamerası, böyük və kiçik qan dövranı dairələri, fasiləsiz işləyən bir nasos olduğunu hamı bilirdi. Amma bütün bunların real vaxtda necə işlədiyini görmək və ölçmək istəyirdilər.
Berlin yaxınlığındakı kiçik bir xəstəxanada çalışan 25 yaşlı intern həkim Verner Forsman həmkarlarını və rəhbərliyini ürəyə venoz qan damarları vasitəsilə daxil olmağın mümkünlüyünə inandırmağa çalışırdı. Onun təklif etdiyi eksperiment qəti şəkildə qadağan edilmişdi. Lakin Forsman asanlıqla təslim olanlardan deyildi.
O, tanış tibb bacısının köməyi ilə uroloji əməliyyat otağına gizlicə daxil oldu, sağ qolundakı bazu venasını kəsiklə açdı və sidik yollarında istifadə olunan uzun kateteri damarına yeritdi. Kateteri ürəyə doğru irəlilədərək qanaxmanı dayandırdı, onu yerində bərkitdi və rentgen şöbəsinə yollandı. Çəkilən görüntü kateterin sağ qulaqcığa qədər çatdığını sübut edirdi.
Forsman bu görüntünü özünəməxsus «selfi» kimi qəbul edib baş həkimə təqdim etdi. Nəticə isə gözlənilən olmadı: o, dərhal işdən qovuldu.
Lakin çəkilən rentgen şəkli baş həkimin masasında qaldı. Bir müddət sonra rəhbərlik bu təcrübənin elmi potensialını anladı, Forsmanı yenidən işə götürdü və hətta ürək çatışmazlığının son mərhələsində olan bir xəstə üzərində proseduru təkrarlamağa icazə verdi. Ürək daxilinə dərman yeridilməsindən sonra xəstənin vəziyyəti müvəqqəti yaxşılaşdı. Təcrübənin nəticələri kiçik bir tibbi jurnalda dərc olundu.
Forsman perspektivli tədqiqatçı kimi Berlinin məşhur Şarite klinikasına göndərildi. Lakin orada onu heç də xoş qarşılamadılar. Klinikadakı nüfuzlu rəhbərlərindən biri bu cür təcrübələrin tibb elminə deyil, sirkə aid olduğunu bildirdi. Beləliklə, Forsman ürək kateterizasiyasından uzaqlaşdırıldı və yenidən uroloji praktikaya qaytarıldı. Onun işi sidik yollarının kateterizasiyası ilə məhdudlaşdı.
Taleyin ironiyasına baxın!
1932-ci ildə Forsman NSDAP-a üzv oldu. İkinci Dünya müharibəsi zamanı hərbi həkim kimi xidmət etdi, 1945-ci ildə isə amerikalılara əsir düşdü. Aparılan araşdırmalar onun hərbi cinayətlərdə iştirak etmədiyini, hərbi əsirlərlə və konsentrasiya düşərgələrinin məhbusları ilə işləmədiyini göstərdi. Nəticədə azad edilərək evinə göndərildi. Forsman yenidən urologiyaya qayıtdı və 1956-cı ilə qədər sakit həyat sürdü.
Bu arada, 1931-ci ildə Nyu-Yorkun Kips-Bey rayonunda yerləşən və haqqında ayrıca yazmağa dəyər Belvyu xəstəxanasına təcrübə keçmək üçün fransız həkim André Kunar gəldi. “Cəmi bir il qalacağam”, – deyə düşünürdü.
Kunar 1895-ci ildə anadan olmuşdu. Hələ iyirmi yaşına çatmamış Sorbonnada kimya və biologiya üzrə təhsil alaraq diplomlar almışdı. Lakin 1915-ci ildə könüllü olaraq orduya yazıldığı üçün tibb təhsilini yarımçıq qoymalı oldu. Əvvəlcə əsgər, sonra sanitar, daha sonra isə feldşer kimi xidmət etdi. Birinci Dünya müharibəsini göstərdiyi şücaətə görə aldığı Hərbi Xaç ordeni ilə başa vurdu.
Müharibədən sonra Parisə qayıdaraq Sorbonnada tibb təhsilini tamamladı. Sürrealist rəssamlar Şaim Sutin və Pablo Pikasso ilə dostluq edir, müharibədən sonrakı Parisin bohem həyatına qatılırdı.
Belvyu xəstəxanasında isə o, yenicə formalaşmaqda olan kardiologiya laboratoriyasında çalışmağa başladı. Laboratoriyaya Nyu-Cersidən olan gənc həkim Dikkinson Riçards rəhbərlik edirdi. Riçards da Birinci Dünya müharibəsinin veteranı, keçmiş artilleriya zabiti idi. O, qısa müddətdə Kunarla yaxınlaşdı və onu Nyu-Yorkda daha uzun müddət qalmağa razı saldı.
Riçards layihənin nəzəri tərəfinə cavabdeh idi. O, fizioloq Avqust Fikin nəzəri hesablamalarını praktikada yoxlamaq istəyirdi. Fikin tənliyi qan dövranının və orqanizmdə oksigen daşınmasının başa düşülməsində mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Lakin bu hesablamaları təsdiqləmək üçün ağciyər arteriyasından götürülmüş qarışıq venoz qan nümunəsinə ehtiyac vardı.
Kunar isə Verden döyüşlərinin ağır təcrübəsindən keçmiş, cərrahi bacarıqları olan həkim kimi layihənin praktiki «əlləri» idi. Məhz alman dilini yaxşı bilməsi sayəsində o, kiçik bir Almaniya tibb jurnalında dərc olunmuş və artıq unudulmağa başlamış Forsmanın məqaləsini tapdı.
Riçards bu ideyanın əhəmiyyətini dərhal anladı. 1940-cı ilə qədər heyvanlar üzərində çoxsaylı təcrübələr apardıqdan sonra onlar metodu insanlarda tətbiq etməyə hazır idilər.
Belvyu Nyu-Yorkun əsas travma mərkəzlərindən biri idi. Güllə və bıçaq yaraları alanlar, hündürlükdən yıxılanlar, yol qəzalarında xəsarət yetirənlər bu xəstəxanaya gətirilirdi. Riçards və Kunar həmin xəstələr üzərində ürəyin kameralarındakı təzyiqi və qan həcmini ölçür, ürəyin dəqiqəlik qan həcmini və damar müqavimətini hesablayırdılar. Müxtəlif müalicə və müdaxilələrdən əvvəl və sonra göstəriciləri müqayisə edərək həkimlərə daha düzgün qərarlar verməyə kömək edirdilər.
Bu tədqiqatlar ürəyin fəaliyyəti haqqında elmi bilikləri əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirdi. Əldə edilən nəticələr sonradan hərbi təbabətdə də, xüsusilə İkinci Dünya müharibəsi zamanı yaralıların müalicəsində mühüm rol oynadı.
Riçards və Kunar başqa maraqlı layihələrdə də iştirak edirdilər. Onlar ABŞ Müdafiə Nazirliyi ilə birlikdə yüksək hündürlükdə nəfəs alma sistemlərinin hazırlanması üzərində işləyirdilər. Drezden bombardmanlarının tarixini xatırlayanlar bu texnologiyaların hərbi aviasiya üçün əhəmiyyətini təsəvvür edə bilərlər.
Lakin Karolinska İnstitutunun diqqətini onların məhz ürək kateterizasiyası sahəsindəki işi cəlb etmişdi.
Kunar və Riçards ilk elmi nəşrlərindən başlayaraq Forsmanın məqaləsinə istinad edirdilər. Nobel mükafatının onlara veriləcəyi məlum olanda isə açıq şəkildə bildirdilər ki, Forsmanın ilkin təcrübəsi olmasaydı, ürəyin kateterizasiyası metodunun inkişafı mümkün olmaya bilərdi.
Beləliklə, Forsman da tapıldı. 1956-cı ildə Tibb və Fiziologiya üzrə Nobel mükafatı Verner Forsmana, Andre Kunara və Dikkinson Riçardsa təqdim edildi. Vaxtilə bir-birinə düşmən olan ordularda xidmət etmiş iki hərbi həkim və bir artilleriya zabiti ürəyin sirlərinə nüfuz etməyə imkan verən elmi metodun inkişafına görə dünyanın ən nüfuzlu mükafatına layiq görüldülər.
Bu üç alimin işindən sonra kardiologiya sürətlə inkişaf etməyə başladı.
İsveçli həkim Sven-İvar Seldinger damar daxilindən kateter yeridilməsini asanlaşdıran xüsusi üsul hazırladı. Bu metod bu gün də geniş istifadə olunur və çoxsaylı tibbi prosedurları daha sadə və təhlükəsiz edir.
Kaliforniyalı həkim Ceyms Svan isə dostu, mühəndis Edvards Qansın köməyi ilə üzən kateter hazırladı. Əfsanəyə görə, Svan bu ideya üzərində Malibudakı ofisinin pəncərəsindən yaxtaları seyr edərkən düşünmüşdü. Kateter qan axını ilə hərəkət edərək ağciyər arteriyasına qədər gedir və ürəyin, eləcə də ağciyər damarlarının vəziyyəti haqqında həkimlərə əvəzsiz məlumat verir.
1958-ci ildə isə kardiologiya tarixində başqa bir təsadüf baş verdi.
Həkim Frenk Soms Seldinger metodundan istifadə edərək sol mədəciyin kateterizasiyasını həyata keçirirdi. Prosedur zamanı əli titrədi və kateter sağ koronar arteriyaya daxil oldu. Kontrast maddənin bütün dozası da həmin arteriyaya yeridildi.
“Onu öldürdük!” – deyə Soms qışqırdı.
Xəstənin ürəyi həqiqətən də bir neçə döyüntünü buraxdı. Həkim isə ona «Öskür!» deyə səsləndi. Xəstə öskürdü və ürək yenidən normal ritmlə döyünməyə başladı.
Beləliklə, təsadüfi baş verən hadisə koronar arteriyaların angioqrafik görüntülənməsinin inkişafında mühüm mərhələyə çevrildi. Əldə edilən görüntü koronar arteriyaların ilk angioqrafik xəritələrindən biri kimi tarixə düşdü.
Bu gün koronar ürək xəstəlikləri inkişaf etmiş ölkələrdə ölümün əsas səbəblərindən biri olaraq qalır. Kateterizasiya və angioqrafiya metodlarının inkişafı isə milyonlarla insanın həyatının xilas edilməsinə, damarların vəziyyətinin vaxtında müəyyənləşdirilməsinə və stentləmə kimi müdaxilələrin həyata keçirilməsinə imkan verib.
Bir sözlə, bir neçə cəsur həkimin inadkarlığı və elmi axtarışları sayəsində insan ürəyinin ən dərin qatlarına nüfuz etmək, onun fəaliyyətini birbaşa müşahidə etmək və ölçmək mümkün oldu.
Şəkildə soldan sağa: Verner Forsman, André Kunar və Dikkinson Riçards.
Sonda isə maraqlı bir detal: Forsmanın altı övladı olub. Onlardan ikisi həkimlik peşəsini seçib. Oğullarından biri kardioloq olub və ürək çatışmazlığını təngnəfəsliyin digər səbəblərindən ayırmağa kömək edən beyin natriuretik peptidinin kəşfi ilə bağlı tədqiqatlarda iştirak edib. Digər oğlu isə uroloq olub və sidik axarlarında daşların müalicəsində istifadə olunan litotripsiya prosedurları üçün kateterlərin hazırlanmasına töhfə verib.
Beləliklə, ürəyə aparan yolun əsasını qoyan atanın elmi mirası bir oğlunun kardiologiya, digərinin isə urologiya sahəsindəki fəaliyyəti ilə davam edib. Həyatın ironiyası bəzən elə bu cür təəccüblü olur.
Redaksiya qeydi: Mətnin əsas tarixi xətti saxlanılıb. Bununla belə, nəşrdən əvvəl bir neçə detalı ilkin mənbələrlə dəqiqləşdirmək məqsədəuyğundur: Forsmanın ilk təcrübəsinin dəqiq tarixi və texniki təfərrüatları, Kunarın Pikasso və Sutinlə şəxsi münasibətləri, eləcə də Frank Somsun 1958-ci il angioqrafiya hadisəsinin təqdim olunan versiyası. Həmçinin 20–30 milyon stent və yüz milyonlarla angioqram barədə rəqəmlər mənbə göstərilmədən qəti fakt kimi verilməməlidir.
Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az