“Diplomatiya itin tumarlanması ilə, ağızlıq hazır olana qədər davam edir”.
— Alman filosofu Fridrix Nitsşe
1933-cü il noyabrın 16-da ABŞ prezidenti Franklin Delano Ruzvelt və SSRİ-nin xarici işlər xalq komissarı Maksim Litvinov rəsmi diplomatik münasibətlərin qurulması haqqında notalar mübadiləsi etdilər. Beləliklə, uzun illər davam edən siyasi qarşıdurmadan sonra Vaşinqton və Moskva arasında yeni münasibətlər mərhələsinin əsası qoyuldu.
Əslində, Rusiya ilə ABŞ arasında diplomatik əlaqələrin tarixi daha qədimə gedib çıxır. İki ölkə arasında rəsmi münasibətlər XIX əsrin əvvəllərində qurulmuşdu. Həmin dövrdə əlaqələrin əsas istiqamətlərindən biri Alyaska və Rusiyanın Şimali Amerikadakı digər mülkləri ilə bağlı məsələlər idi.
Birinci Dünya müharibəsinə Rusiya və ABŞ müttəfiq kimi daxil olmuşdular. Lakin 1917-ci il Oktyabr inqilabından sonra vəziyyət kökündən dəyişdi. Birləşmiş Ştatlar yeni sovet hakimiyyətini tanımaqdan imtina etdi. 1918–1920-ci illərdə Amerika qoşunları Rusiyaya xarici müdaxilədə iştirak edərək bolşeviklərə qarşı mübarizə aparan Ağ Ordu qüvvələrini dəstəklədi.
Həmin illərdə ABŞ-da kommunist və sosialist hərəkatlarına qarşı sərt mübarizə aparılır, sol təşkilatların fəaliyyəti məhdudlaşdırılır, hakimiyyətin təhlükəli hesab etdiyi şəxslər ölkədən deportasiya edilirdi. Bu səbəbdən sovet hakimiyyəti ilə rəsmi münasibətlərin qurulması Vaşinqton üçün uzun müddət qəbuledilməz görünürdü.
Lakin beynəlxalq siyasətdə maraqlar dəyişdikcə mövqelər də dəyişir. 1930-cu illərin əvvəllərində ABŞ Böyük Depressiyanın yaratdığı ağır iqtisadi böhranla üzləşmişdi. Ölkənin yeni bazarlara və iqtisadi tərəfdaşlara ehtiyacı vardı. Eyni zamanda, Yaponiya və Almaniyanın güclənməsi beynəlxalq təhlükəsizlik baxımından Vaşinqtonu narahat edirdi.
1933-cü ildə Franklin Ruzveltin prezident seçilməsi ABŞ-ın Sovet İttifaqına münasibətində yeni mərhələnin başlanmasına şərait yaratdı. Amerika rəhbərliyi əvvəlki təcridçi və sərt antikommunist siyasətini müəyyən qədər yumşaltmağa, Moskva ilə diplomatik əlaqələr qurmağa qərar verdi.
Bu prosesdə SSRİ-nin xarici işlər xalq komissarı Maksim Litvinov mühüm rol oynadı. 1930-cu ildən bu vəzifəni tutan Litvinov sovet diplomatiyasının əsas simalarından biri idi. 1933-cü ilin noyabrında onun Vaşinqtona səfəri baş tutdu. Ruzveltlə aparılan danışıqların nəticəsi olaraq noyabrın 16-da ABŞ və SSRİ arasında rəsmi diplomatik münasibətlər quruldu.
Vaşinqtonun Sovet İttifaqını tanıması üçün irəli sürdüyü şərtlər də vardı. Onların arasında sovet təbliğatının və Kominternin ABŞ ərazisindəki fəaliyyətinin dayandırılması, habelə Sovet İttifaqında yaşayan Amerika vətəndaşlarının dini etiqad azadlığının təmin edilməsi kimi tələblər yer alırdı.
Bu tarixi hadisə ilə bağlı daha bir maraqlı məqam var. Diplomatik münasibətlərin qurulması münasibətilə Ağ Evin Oval kabinetində ABŞ prezidenti Franklin Ruzveltə nadir sənət əsəri hədiyyə edildi. Hədiyyəni amerikalı iş adamı Armand Hammer, Maksim Litvinovun iştirakı ilə təqdim etmişdi.
Söhbət Volqa çayında hərəkət edən təkərli paroxodun unikal gümüş modelindən gedirdi. Platin, qızıl, gümüş və brilyantlardan hazırlanmış, musiqi mexanizmi ilə təchiz olunmuş bu qiymətli suvenir 1913-cü ildə Karl Faberjenin emalatxanasında hazırlanmışdı. Əsər Rusiya imperatoru II Nikolayın oğlu, çareviç Aleksey Nikolayeviç üçün nəzərdə tutulmuşdu.
Həmin dövrdə sovet hökuməti sürətli sənayeləşmə proqramını maliyyələşdirmək üçün xarici valyutaya ciddi ehtiyac duyurdu. Bu məqsədlə Romanovlar sülaləsinə məxsus qiymətli əşyalar və milliləşdirilmiş sənət nümunələri xarici bazarlarda satışa çıxarılırdı. Lenin dövründən sovet rəhbərliyinin etimadını qazanmış Armand Hammer də bu prosesdə fəal iştirak edən amerikalı iş adamlarından biri idi. O, Sovet İttifaqından çoxsaylı sənət əsərləri və antik əşyalar almışdı.
Diplomatik münasibətlərin qurulmasından sonra Moskvada ABŞ səfirliyi fəaliyyətə başladı. Amerikanın Sovet İttifaqındakı ilk səfiri Uilyam Bullit oldu. Vaşinqtonda isə SSRİ-nin diplomatik nümayəndəliyi yaradıldı və Aleksandr Troyanovski sovet tərəfinin ilk rəsmi nümayəndəsi kimi fəaliyyətə başladı.
Maraqlıdır ki, ABŞ Sovet İttifaqını tanıyan sonuncu böyük dövlətlərdən biri oldu. Böyük Britaniya, Fransa və İtaliya kimi Avropa ölkələri SSRİ-ni hələ 1924-cü ildə rəsmən tanımışdılar. Amerika isə bu addımı yalnız doqquz il sonra atdı. 1933-cü ilə qədər Sovet İttifaqında ABŞ-ın maraqlarını Almaniyanın diplomatik nümayəndəliyi təmsil edirdi.
Maksim Litvinovun beynəlxalq münasibətlərlə bağlı bu fikri isə bu gün də aktuallığını qoruyur:
“Dünya bölünməzdir. Yalnız öz dünyanda sülh və əmin-amanlığın olması təhlükəsizlik demək deyil, əgər yaxın və uzaq qonşularının da sülhü təmin olunmayıbsa”.
Beləliklə, 1933-cü il noyabrın 16-da baş tutan notalar mübadiləsi təkcə iki dövlət arasında diplomatik münasibətlərin qurulması deyildi. Bu hadisə beynəlxalq siyasətdə maraqların, iqtisadi zərurətin və təhlükəsizlik amillərinin ideoloji qarşıdurmadan üstün gələ bildiyini göstərən mühüm tarixi nümunələrdən biri idi.
Faberjenin emalatxanasında hazırlanmış Volqa paroxodunun qiymətli modeli isə bu gün də özəl kolleksiyada saxlanılır.
Hazırladı: Natiq Səlim,
KONKRET.az
