“Uzun müddət 1941–1942-ci illərdə Qırmızı Ordunun üzləşdiyi ağır fəlakətin səbəblərini anlamaqda çətinlik çəkirdim. Kadr ordusunun böyük hissəsi məhv olmuş, milyonlarla hərbçi əsir düşmüş, milyonlarla insan isə ordudan fərarilik etmişdi. Bütün bunlar necə baş verdi?”.

KONKRET.az xəbər verir ki, bu sözləri öz məqaləsində tarixçi Dmitri Çernışev yazıb.

Müəllif hesab edir ki, müharibəyə hazırlıqsızlıq və hücumun qəfil olması barədə izahı heç vaxt inandırıcı hesab etməyib. Əgər bütün digər ölkələrin birlikdə istehsal etdiyindən daha çox tank istehsal edən SSRİ müharibəyə hazır deyildisə, onda kim hazır idi?

Ölkə böyük müharibəyə ciddi şəkildə hazırlaşırdı. Təcrübəli hərbçilər də kifayət qədər idi. SSRİ Yaponiya, Finlandiya və Polşa ilə müharibələr aparmışdı. Yüzlərlə sovet hərbi məsləhətçisi İspaniyada faşist qüvvələrinə qarşı döyüşlərdə iştirak etmişdi. SSRİ-də minlərlə pilot, tankçı, dənizçi, paraşütçü və digər hərbi mütəxəssis hazırlanırdı.

Bütün bunlara baxmayaraq, 1941-ci ilin yayında baş verən hadisələr son dərəcə ağır nəticələr doğurdu.

Əlbəttə, həmin dövrdə qəhrəmanlıq nümunələri də az deyildi. Məsələn, Raseynyay yaxınlığında tək bir sovet tankının bütöv alman tank qrupunun irəliləyişini dayandırması barədə məlumatlar var. Zinovi Kolobanovun isə KV tankı ilə pusqudan çıxaraq Almaniyanın 6-cı tank diviziyasının 22 tankını məhv etdiyi bildirilir. Bunlar sadəcə təbliğat nümunələri deyil, real döyüş hadisələri kimi tarixə düşüb.

Bəs belə qəhrəmanlıq nümunələrinin fonunda bu qədər böyük məğlubiyyət necə baş verdi?

Müharibənin ilk üç həftəsində Almaniya ordusu təxminən 700 min kvadratkilometr ərazini ələ keçirdi. Bu, Polşanın ərazisindən təxminən üç dəfə böyük idi. Müharibənin artıq yeddinci günündə alman qoşunları Minskə daxil olmuşdu. Brestdən Minskə qədər məsafə təxminən 345 kilometr, Minskdən Moskvaya qədər isə 800 kilometr idi. Yəni alman ordusu cəmi bir həftə ərzində sərhəddən Moskvaya gedən yolun böyük hissəsini qət etmişdi.

Müəllifin gətirdiyi məlumatlara görə, müharibənin ilk dörd ayında Qırmızı Ordunun 22 iyun 1941-ci ildə döyüşlərə başlayan şəxsi heyətinin yalnız təxminən 8 faizi sıralarda qalmışdı. Həmin müddətdə SSRİ tanklarının 72, hərbi təyyarələrinin 34, atıcı silahlarının 56, tank əleyhinə toplarının 69, artilleriya və minaatanlarının isə 59 faizi itirilmişdi.

1941-ci ilin noyabrına qədər işğal olunan ərazilərdə müharibədən əvvəl SSRİ əhalisinin təxminən 40 faizi yaşayırdı. Ölkənin kömür hasilatının 63 faizi, polad istehsalının 58 faizi və alüminium istehsalının 60 faizi həmin ərazilərin payına düşürdü.

Müharibənin ilk dörd ayında böyük mühasirə döyüşləri zamanı 2 milyon 285 min sovet əsgər və zabitinin əsir düşdüyü qeyd olunur. Onların arasında generallar və hətta iki ordu komandanı da vardı. Bəzi hallarda sovet qoşunları tank və topları yararlı vəziyyətdə düşmənə buraxırdı.

Təbii ki, 1941-ci ildə Almaniya dünyanın ən güclü və döyüş təcrübəsi olan ordularından birinə malik idi. Fransa ordusunun qısa müddətdə məğlub edilməsi bunun göstəricilərindən biri idi. Lakin müəllif hesab edir ki, Qırmızı Ordunun ilk dövr məğlubiyyətlərini yalnız alman ordusunun üstünlüyü ilə izah etmək mümkün deyil.

Onun fikrincə, əsas amillərdən biri sovet əsgərinin dövlətə münasibəti idi.

Müəllif belə bir mövqe irəli sürür ki, sovet vətəndaşlarının müəyyən hissəsi bolşevik hakimiyyəti uğrunda döyüşməkdə maraqlı deyildi. Bu fikri əsaslandırmaq üçün isə müharibədən əvvəlki SSRİ-dəki sosial-siyasi vəziyyətə diqqət çəkir.

Bu gün sovet dövrünün 1930–1940-cı illərdəki həyatını yalnız Aleksandrovun məşhur komediyalarında yaradılmış nikbin obrazlarla təsəvvür etmək düzgün olmaz. Həmin illərdə ölkədə siyasi repressiyalar, ağır sosial-iqtisadi məhdudiyyətlər və sərt əmək intizamı da mövcud idi.

Məsələn, 1932-ci ildə qəbul edilən və sonradan “Üç sünbül qanunu” kimi tanınan qərar kolxoz və kooperativ əmlakının oğurlanmasına görə son dərəcə ağır cəzalar nəzərdə tuturdu. Müəyyən hallarda ölüm hökmü tətbiq edilə bilərdi. Müəllifin təqdim etdiyi rəqəmə görə, müharibəyə qədər bu qanun əsasında 127 mindən çox insan məhkum edilmişdi.

1935-ci ildə yetkinlik yaşına çatmayanların cinayət məsuliyyətinə cəlb olunması ilə bağlı qanun qəbul edildi. 12 yaşından etibarən ağır cinayətlər törətməkdə təqsirli bilinən uşaqlar cinayət məsuliyyətinə cəlb oluna bilərdilər.

1939-cu ildə şərti vaxtından əvvəl azadlığa buraxılma qaydaları ləğv edildi.

1940-cı ildə əmək intizamını sərtləşdirən bir sıra qərarlar qəbul olundu. Səkkiz saatlıq iş gününə və yeddi günlük iş həftəsinə keçidlə yanaşı, işçilərin müəssisəni özbaşına tərk etməsi qadağan edildi. Özbaşına işdən çıxma və işə üzrsüz gəlməmə halları cinayət məsuliyyəti ilə nəticələnə bilərdi.

Həmin dövrdə sənaye müəssisələrində əmək intizamının pozulmasına görə sərt cəzalar tətbiq edilirdi. Peşə məktəblərində oxuyan şagirdlərin də təhsil müəssisəsini özbaşına tərk etməsi müəyyən hallarda əmək koloniyalarına göndərilmə ilə nəticələnə bilərdi.

Müəllif kənd yerlərində vəziyyətin daha ağır olduğunu da qeyd edir. Kolxozçuların əməkhaqqı əsasən “əmək günü” sistemi ilə hesablanırdı və pul ödənişləri çox aşağı idi. 1940-cı ildə bir əmək gününə orta hesabla 1,6 kiloqram kartof düşdüyü bildirilir.

1939-cu ildə kolxozçular üçün məcburi əmək minimumu müəyyən edildi. İllik normanı yerinə yetirməyənlər kolxozdan çıxarıla, həyətyanı torpaq sahələrindən və kolxozçular üçün nəzərdə tutulan bəzi güzəştlərdən məhrum edilə bilərdilər.

Dövlət istiqrazları da sovet vətəndaşlarının maliyyə həyatında mühüm yer tuturdu. Müəllifin fikrincə, vətəndaşlar faktiki olaraq dövlət tərəfindən istiqraz almağa məcbur edilirdilər. 1936-cı ildə əvvəlki dövlət istiqrazlarının bir hissəsi daha aşağı faizli istiqrazlarla əvəz edilmiş, ödəniş müddətləri isə uzadılmışdı.

1930-cu illərin ən ağır hadisələrindən biri isə aclıq illərində fəaliyyət göstərən “Torgsin” mağazalar şəbəkəsi ilə bağlıdır. Bu mağazalarda xarici valyuta və qiymətli əşyalar müqabilində ərzaq və digər məhsullar satılırdı.

Aclıq dövründə bir çox insan qızıl əşyalarını, xaçları, nikah üzüklərini və digər qiymətli əşyaları ərzaq almaq üçün təhvil verməyə məcbur olmuşdu. Araşdırmalarda “Torgsin”in fəaliyyət göstərdiyi illərdə əhalidən onlarla ton qızıl qəbul etdiyi göstərilir.

1936-cı ildə “Torgsin” ləğv edildi. Onun dövlətə böyük həcmdə valyuta və qiymətli metal qazandırdığı qeyd olunur. Müəllif bu vəsaitləri həmin dövrdə həyata keçirilən iri sənaye layihələrinin maliyyələşdirilməsi ilə müqayisə edir.

Lakin müəllifin fikrincə, bütün bu proseslərin ən ağır nəticələri orduda özünü göstərdi.

Vətəndaş müharibəsi zamanı bolşeviklərin qələbəsində çar ordusunun keçmiş peşəkar zabitlərinin mühüm rol oynadığı məlumdur. Məsələn, müəllifin gətirdiyi məlumatlara görə, Vətəndaş müharibəsi dövründə cəbhə komandanı olmuş 20 nəfərdən 17-si, yəni 85 faizi keçmiş çar ordusunun zabitləri idi. Cəbhə qərargahlarının rəisləri arasında da keçmiş peşəkar hərbçilər üstünlük təşkil edirdi.

Lakin 1930–1931-ci illərdə hərbi mütəxəssislərə qarşı “Vesna” işi həyata keçirildi. Sonrakı illərdə repressiyalar Qırmızı Ordunun komanda heyətinə də yayıldı.

Beş ilk sovet marşalından Mixail Tuxaçevski və Aleksandr Yeqorov güllələndi, Vasili Blyuxer isə həbsxanada öldü.

Müəllifin təqdim etdiyi rəqəmlərə əsasən, 15 ordu komandirinin hamısı repressiyaya məruz qalmışdı. 62 korpus komandirindən 58-i, 201 diviziya komandirindən 122-si, 474 briqada komandirindən isə 201-i repressiya olunmuşdu.

Bu rəqəmlər əsasında müəllif belə nəticəyə gəlir ki, Qırmızı Ordunun komanda heyətinin böyük hissəsi 1937–1938-ci illərdəki repressiyalar zamanı sıradan çıxarılmışdı.

Böyük terror illərində yüz minlərlə insan güllələndi, daha bir milyondan çox insan siyasi ittihamlarla həbs edildi. Bu repressiyalar yalnız həmin şəxslərə deyil, onların ailə üzvlərinə və yaxınlarına da ciddi təsir göstərdi.

Müəllif daha sonra SSRİ-nin 1939–1940-cı illərdə işğal etdiyi və ya nəzarətinə aldığı ərazilərin əhalisinin sovet hakimiyyəti uğrunda döyüşmək motivasiyasının aşağı olduğunu iddia edir. Onun fikrincə, Polşa, Latviya, Litva və Estoniyanın SSRİ-yə daxil edilməsindən sonra bu ərazilərin sakinlərinin sovet ordusuna münasibəti xüsusilə mürəkkəb idi.

Eyni zamanda, müəllif sovet vətəndaşlarının özləri arasında da hakimiyyətə qarşı narazılığın olduğunu və bunun müharibənin ilk aylarında əsir düşmə və fərarilik hallarının artmasına təsir etdiyini düşünür.

Finlandiya nümunəsini isə müəllif bu fikrinə əlavə arqument kimi göstərir.

1939–1940-cı illər Sovet-Fin müharibəsinin başlanğıcında Finlandiyanın hərbi imkanları SSRİ ilə müqayisədə olduqca məhdud idi. Buna baxmayaraq, fin ordusu ciddi müqavimət göstərdi. Müəllifin gətirdiyi rəqəmlərə görə, Finlandiyanın cəmi 32 tankı və iki zirehli avtomobili olduğu halda, Qırmızı Ordunun həmin cəbhədə 2 289 tankı vardı. Artilleriya və minaatanların, eləcə də təyyarələrin sayında da SSRİ böyük üstünlüyə malik idi.

Buna baxmayaraq, say üstünlüyü müharibənin nəticəsini avtomatik müəyyənləşdirmədi.

Müəllifin əsas tezisi də məhz budur: ordunun gücü yalnız silah və texnikanın sayı ilə ölçülmür.

İnsanların döyüşmək iradəsi, hakimiyyətə münasibəti, komandanlığın peşəkarlığı, ordunun mənəvi vəziyyəti və cəmiyyətin müharibəyə hazırlığı ən azı tankların və topların sayı qədər əhəmiyyətlidir.

Çünki tank sadəcə dəmir parçasıdır. Onu hərəkətə gətirən isə insandır.

Hazırladı: KONKRET.az-ın Analitik Qrupu