Noyabrın 10-11-də Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin paytaxtı Abu-Dabidə Ukrayna, ABŞ və Rusiya nümayəndələrinin iştirakı ilə növbəti danışıqların keçirilməsi gözlənilir. Görüşün əsas gündəliyində Ukraynada müharibənin dayandırılması, mümkün atəşkəs və müharibədən sonrakı təhlükəsizlik təminatları dayanır.
Diplomatik səylər yenidən intensivləşib. Vaşinqton bu dəfə Kiyevin gələcək təhlükəsizliyini təmin edə biləcək mexanizmlər üzərində razılıq əldə olunacağına ümid edir. Lakin əsas sual dəyişməz olaraq qalır: bu danışıqlar həqiqətən müharibənin sonuna aparan yolun başlanğıcı olacaq, yoxsa tərəflər növbəti dəfə bəyanatlarla kifayətlənəcəklər?
Ukraynalılar artıq təxminən beş ilə yaxın davam edən genişmiqyaslı müharibə dövründə bir həqiqəti acı təcrübə ilə öyrəniblər: diplomatik bəyanatlar raketləri dayandırmır, imzalanmış sənədlər isə özlüyündə tankların qarşısını almır.
Vaşinqton hansı razılaşmaya nail olmaq istəyir?
ABŞ dövlət katibi Marko Rubio bildirib ki, Vaşinqton Ukraynanın gələcək təhlükəsizlik zəmanətləri ilə bağlı müzakirələrdə müəyyən irəliləyiş əldə olunduğunu düşünür. Söhbət yalnız silahların susdurulmasından deyil, mümkün sülh razılaşmasından sonra Rusiyanın yenidən hərbi təcavüzə başlamasının qarşısını alacaq təhlükəsizlik sisteminin formalaşdırılmasından gedir.
Gözlənilən danışıqlarda ABŞ nümayəndə heyətinə Stiv Uitkoff və Cared Kuşnerin rəhbərlik edəcəyi bildirilir. Avropa tərəfdaşlarının da prosesə qoşulması nəzərdə tutulur. Fransa artıq iştirakını təsdiqləyib.
Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski isə danışıqlarda Kiyev üçün prioritet olan məsələləri müəyyənləşdirib. Bunlar enerji və kritik infrastruktur obyektlərinə Rusiya hücumlarının dayandırılması, Qara dənizdə təhlükəsizliyin və gəmiçiliyin təmin edilməsi, real təhlükəsizlik zəmanətlərinin əldə olunması və müharibənin başa çatdırılması şərtləridir.
İlk baxışdan bütün bunlar məntiqli görünür. Ancaq diplomatiyanın ən mürəkkəb mərhələsi məhz bundan sonra başlayır: tərəflər hansı şərtlər əsasında razılığa gələcəklər?
Moskva nədən imtina etməyə hazırdır?
İndiyədək Moskva ilə Kiyevin prinsipial mövqeləri arasında ciddi ziddiyyətlər qalmaqdadır.
Rusiya Ukraynadan ərazi güzəştləri, NATO-ya üzvlük niyyətindən imtina və Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin imkanlarının məhdudlaşdırılması kimi tələblər irəli sürür. Kiyev isə ərazi itkiləri hesabına sülh əldə edilməsini qəbul etmir və ölkənin gələcəkdə yeni hücumlarla üzləşməyəcəyinə dair etibarlı təminatlar tələb edir.
Bu, diplomatik mübahisənin adi detalları deyil. Söhbət gələcək Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasına birbaşa təsir göstərəcək fundamental məsələlərdən gedir.
Əsas təhlükə ondan ibarətdir ki, mümkün sülh sazişi Rusiyaya hərbi qüvvələrini yenidən təşkil etmək, silah ehtiyatlarını artırmaq və müəyyən müddətdən sonra Ukraynaya qarşı yeni hücuma hazırlaşmaq imkanı verməsin.
Başqa sözlə, Kiyev üçün sülh sadəcə atəşin müvəqqəti dayandırılması demək deyil. Sülh Ukraynanın suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün qorunması, yeni işğal təhlükəsinin aradan qaldırılması deməkdir.
Buna görə də Ukraynaya ümumi siyasi dəstək bəyanatlarından daha çox konkret öhdəliklər lazımdır.
Məsələn:
– Rusiya yenidən hücuma keçərsə, Ukraynaya hərbi yardımı kim və hansı mexanizmlə təmin edəcək?
– Ukraynanın hava məkanının müdafiəsində hansı dövlətlər iştirak edəcək?
– Atəşkəs və ya sülh sazişi pozularsa, cavab tədbirləri necə həyata keçiriləcək?
– Yeni təcavüzə görə Rusiyaya qarşı hansı siyasi, iqtisadi və hərbi tədbirlər görüləcək?
– Bu öhdəliklərin icrasına kim nəzarət edəcək?
Ən vacibi isə bütün bu təminatların yalnız diplomatik sənədlərdə deyil, real siyasi və hərbi mexanizmlərlə təsdiqlənməsidir.
Vaşinqtonun da öz siyasi hesablamaları var
Donald Tramp administrasiyasının əsas məqsədlərindən biri Ukrayna müharibəsinə diplomatik yolla son qoymaq və bununla da Avropada təhlükəsizlik böhranını aradan qaldırmaqdır.
Bu, şübhəsiz ki, ciddi siyasi hədəfdir. Müharibənin dayandırılmasına, insan itkilərinin qarşısının alınmasına və dağıdılmış şəhərlərin bərpasına imkan yaradacaq hər bir real təşəbbüs müsbət qiymətləndirilməlidir.
Lakin burada mühüm bir məqam var: uğurlu danışıqlarla davamlı sülh arasında böyük fərq mövcuddur.
Diplomatik nümayəndə heyətlərini bir araya gətirmək, danışıqlar aparmaq, əl sıxmaq və əldə olunan nəticələri tarixi irəliləyiş kimi təqdim etmək mümkündür. Ancaq bütün bunlar müharibənin həqiqətən başa çatması üçün kifayət deyil.
Əgər razılaşmadan sonra Ukrayna şəhərləri yenidən raket hücumlarına məruz qalacaqsa, əgər sülh şərtləri yeni işğal üçün zəmin yaradacaqsa, onda belə bir razılaşmanın hansı nəticəyə xidmət etdiyi ciddi müzakirə mövzusuna çevriləcək.
Ukraynaya növbəti müharibəyə hazırlıq üçün verilmiş fasilə deyil, təhlükəsiz gələcək lazımdır.
Ukraynalı uşaqların gecələr hava həyəcanı siqnalları olmadan yata bilməsi, ailələrin cəbhədən gələcək faciəli xəbərləri gözləməməsi, dağıdılmış şəhərlərin bərpa olunması və insanların normal həyata qayıtması üçün real sülh təmin edilməlidir.
Abu-Dabi danışıqları nəyi dəyişə bilər?
Əgər noyabrın 10-11-də keçiriləcək görüş tərəfləri konkret razılaşmaya yaxınlaşdırsa, bu, diplomatiya baxımından mühüm nəticə sayıla bilər. Lakin hələlik ehtiyatlı olmaq üçün kifayət qədər səbəb var.
Çünki müharibənin dayandırılması ilə bağlı əsas ziddiyyətlər aradan qalxmayıb. Ərazi məsələsi, Ukraynanın gələcək təhlükəsizlik statusu, Rusiyanın öhdəlikləri və mümkün razılaşmanın icrasına nəzarət mexanizmləri hələ də açıq qalır.
Bu səbəbdən Abu-Dabidə keçiriləcək görüşü əvvəlcədən sülhün başlanğıcı kimi təqdim etmək düzgün olmazdı.
Ukrayna üçün əsas məsələ danışıqların keçirilməsi deyil, onların hansı nəticə ilə başa çatmasıdır. Sülh yalnız tərəflərin imzaladığı sənədlə deyil, həmin sənədin gələcəkdə yeni müharibənin qarşısını almaq gücü ilə ölçülməlidir.
Hələlik saziş yoxdur, müharibə isə davam edir. Diplomatiyanın qarşısında duran əsas sınaq da məhz budur: gözəl bəyanatları real təhlükəsizlik təminatlarına çevirmək.
Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az