Kriminal tarixdən

“Cəsarət bal yeyər, qandalı da sürtüb aşındırar”.

Vanka Kain (Vladimir Dalın lüğətindən)

1718-ci il oktyabrın 24-də tacir Filatyevin rəsmi sənədlərində ilk dəfə təhkimli kəndlinin oğlu İvan Osipovun adı çəkilir. Sonralar o, tarixə Vanka Kain adı ilə düşəcəkdi.

O, mütəşəkkil cinayətkarlığın ilk əfsanəvi simalarından biri, məşhur oğru və quldur, eyni zamanda, dövlətin cinayət axtarışı sistemində fəaliyyət göstərən xəbərçi idi.

Onun hekayəsi cinayətkarın necə dövlətin xidmətinə keçdiyini, sonra isə həmin səlahiyyətlərdən istifadə edərək cinayət dünyasının faktiki hökmdarına çevrildiyini göstərən qeyri-adi bir tarixdir.

Hər şey 13 yaşında başladı…

Vankanın cəmi 13 yaşı olanda onu Moskvaya, sahibinin evinə gətirdilər. Lakin burada hər şey gözlənilməz istiqamətdə inkişaf etdi. İvan əvvəlcə sahibinin pulunu və əşyalarını oğurlayaraq qaçdı, sonra isə məşhur quldur dəstələrindən birinə qoşuldu.

Bir müddət sonra onu tutdular və cəza olaraq küçədə zəncirləyib saxladılar. Ancaq fərasətli yeniyetmə bu vəziyyətdən çıxış yolu tapdı.

Əlaltıları öldürülmüş bir əsgərin meyitini tacir Filatyevin evinə atdılar. Ardınca Vanka dövlət orqanlarına cinayət barədə məlumat vermək üçün istifadə edilən məşhur ifadəni səsləndirdi:

“Söz və əməl!”

Bu ifadə həmin dövrdə dövlətə qarşı ağır cinayətlər barədə məlumat vermək üçün işlədilirdi. Nəticədə ev sahibi həbs olundu, Osipov isə azadlığa çıxdı. Bundan sonra o, “Kain” ləqəbi ilə peşəkar oğru kimi fəaliyyət göstərməyə başladı.

Beləcə, gələcəkdə cinayətkarları tutmaq üçün dövlətin xidmətinə girəcək adamın ilk böyük uğuru başqasını şərləyərək azadlığa çıxması oldu.

Volqa sahillərindən Moskvanın cinayət dünyasına

Moskvada bir sıra cəsarətli cinayətlər törətdikdən sonra Vanka Volqa çayı sahillərinə yollandı. Orada yerli quldur dəstələrinə qoşuldu və məşhur ataman Mixail Zarinin dəstəsində fəaliyyət göstərdi.

O, artıq təkcə oğurluq edən bir cinayətkar deyildi. Cinayətkar aləminin qaydalarını, əlaqələrini, gizli sığınacaqlarını və insanlarını yaxşı tanıyırdı. Bu biliklər sonralar onun ən böyük silahına çevriləcəkdi.

1741-ci ildə imperatriça Yelizaveta Petrovnanın elan etdiyi amnistiyadan istifadə edən Vanka Kain Axtarış Prikazına — cinayətlərin araşdırılması ilə məşğul olan dövlət qurumuna gəldi.

O, özünü oğru kimi təqdim etdi, digər oğru və quldurların adlarını bildiyini söylədi və onların tutulmasına kömək etməyi təklif etdi. Vankanın təklifi qəbul olundu. Ona dövlət qurumu adından məlumat verən şəxs statusu verildi və sərəncamına hərbi dəstə ayrıldı.

İlk gecədən etibarən o, əsgərlərin köməyi ilə cinayətkarların böyük toplantılarına basqınlar təşkil etdi, onlarla adamı həbs etdirdi.

Rəhbərlik nəticələrdən razı qaldı. Hətta Senat səviyyəsində onun fəaliyyətinə dəstək verilməsi və Osipova hərtərəfli yardım göstərilməsi barədə göstəriş hazırlandı.

Ancaq dövlət məmurları çox keçmədən kiminlə iş gördüklərini anlayacaqdılar. Daha doğrusu, bunu anlamaq istəməyəcəkdilər.

Cinayətkarları tuturdu, sonra azadlığa buraxırdı

Vanka Kain hakimiyyət əldə edən kimi özünəməxsus bir sistem qurdu. O, oğruları, oğurlanmış malları alan alverçiləri, oğru dəstələrinə yardım edən vasitəçiləri, hətta tacirləri və din xadimlərini də hədəfə alırdı.

Lakin məqsədi cinayətkarlığı aradan qaldırmaq deyildi.

Kain insanları həbs etdirir, onlardan pul tələb edir, haqqını aldıqdan sonra isə azadlığa buraxırdı. Dövlət orqanlarına təqdim edilən uğurlu əməliyyat hesabatları üçün əsasən kiçik oğrular, başqa şəhərlərdən gələn cinayətkarlar və ona pul ödəməkdən imtina edənlər seçilirdi.

Beləliklə, dövlətin cinayətkarlıqla mübarizə aparmaq üçün verdiyi səlahiyyətlər şəxsi qazanc mənbəyinə çevrildi.

Vankanın öz evində əsl cinayət mərkəzi fəaliyyət göstərirdi. Burada qumarxana, fahişəxana və oğurlanmış malların satıldığı gizli bazar vardı.

İddialara görə, Axtarış Prikazının aşağı rütbəli katiblərindən tutmuş hakimlərədək bir çox vəzifəli şəxs onun pulundan asılı vəziyyətə düşmüşdü. Kain onları maliyyələşdirir, özünə sərf edən münasibətləri qoruyur və beləliklə, toxunulmazlığını möhkəmləndirirdi.

Qısası, o, cinayətkarları tutmaq adı altında Moskvanın cinayət dünyasının faktiki “kralına” çevrilmişdi.

774 nəfər həbs etdirən “qəhrəman”

Vanka Kainin rəhbərliyi qarşısında nüfuzu o qədər artmışdı ki, onun haqqında şikayətlərin qəbul edilməsini məhdudlaşdıran Senat qərarının verildiyi bildirilir.

Rəsmi nəticələr isə həqiqətən təsirli görünürdü.

Mənbələrdə onun hakimiyyət orqanlarına ümumilikdə 774 nəfəri təhvil verdiyi qeyd olunur. Onların arasında:

* 153 oğru;

* 157 oğurlanmış malları alan şəxs;

* 48 quldur;

* 7 saxta pul hazırlayan şəxs vardı.

Bu rəqəmlər ilk baxışdan onun cinayətkarlıqla mübarizədə böyük uğur qazandığını düşündürə bilər. Lakin sistemin arxasında tamam başqa mexanizm dayanırdı: Kain cinayətkarları seçir, özünə sərf edənləri qoruyur, pul ödəməyənləri isə cəzalandırmaq üçün hakimiyyətə təhvil verirdi.

Onun üçün qanun ədalətin təminatı deyil, şəxsi maraqlarını həyata keçirmək vasitəsi idi.

Bir nəfərin şikayəti imperatriçaya qədər çatdı

Lakin heç bir cinayətkar sistem əbədi davam etmir.

Vanka Kain 15 yaşlı əsgər qızını oğurladıqdan sonra onu azad etmək müqabilində pul tələb edərkən ifşa olundu. Araşdırma zamanı bir sıra nüfuzlu şəxslərin adları çəkildi. İşin daha da böyüməsinin hakimiyyətin özünə zərər verə biləcəyini anlayan rəhbərlər məsələni şəxsən imperatriça Yelizaveta Petrovnaya məruzə etdilər.

İmperatriça işi nəzarətə götürdü.

Vanka həbs edildi. Özünü xilas etmək ümidi ilə Axtarış Prikazının əməkdaşlarının adlarını açıqladı. Lakin bu dəfə onun hiylələri kömək etmədi.

Əvvəlcə ölümə — dörddəbirə bölünmə cəzasına məhkum edilsə də, sonradan əvvəlki xidmətləri nəzərə alınaraq cəzası dəyişdirildi. Senatın qərarı ilə onu qamçıladılar, alnına və yanaqlarına “oğru” damğası vurdular və Sibirə, katorqaya sürgün etdilər.

Onu müşayiət edən əsgər Trofim Qraçov idi.

Vanka Kainin Sibirdəki sonrakı həyatı haqqında məlumatlar məhduddur. Onun harada və nə vaxt öldüyü dəqiq bilinmir.

Korrupsiya sisteminin sonu

Vankanın ifşası yalnız bir cinayətkarın cəzalandırılması ilə yekunlaşmadı.

1749-cu il iyunun 25-də imperatriçanın öz əli ilə imzaladığı fərmanla Axtarış Prikazının hakimləri və digər əməkdaşları vəzifələrindən kənarlaşdırıldı. Tarixi mənbələrdə bu işdən sonra qurumun əməkdaşlarının tez və böyük məxfilik şəraitində işdən çıxarıldığı qeyd olunur.

Bu hadisə mühüm bir həqiqəti ortaya qoydu: cinayətkarlıqla mübarizə aparmalı olan qurumun özü cinayətkarın təsiri altına düşəndə problem artıq ayrı-ayrı məmurların pozuntusu ilə məhdudlaşmır. Söhbət bütöv sistemin çürüməsindən gedir.

Vanka Kain isə bu sistemin həm məhsulu, həm də ən böyük istismarçısı idi.

Kain ilk korrupsioner sayılırdı?

Bəzi tarixçilər Vanka Kaini XVIII əsr Rusiyasının ən varlı şəxslərindən biri hesab edirlər. Onun var-dövlətinin dəqiq miqyası bilinməsə də, cinayətkar əlaqələri və dövlət məmurlarına verdiyi pullar barədə məlumatlar onun böyük maliyyə imkanlarına malik olduğunu göstərir.

Onu ilk şüurlu korrupsionerlərdən biri adlandırmaq mümkündür. Çünki Kainin qurduğu sistemin məntiqi olduqca sadə idi:

Nə qədər çox məmur korrupsiyaya bulaşırsa, cinayətkarın təhlükəsizliyi bir o qədər artır. Təhlükəsizlik artdıqca isə qazanc da çoxalır.

Bu, korrupsiyanın ən təhlükəli formasıdır: cinayətkar təkcə qanunu pozmur, həm də qanunun qorunmasına cavabdeh olan insanları özünə xidmət etməyə məcbur edir.

Maraqlıdır ki, Kainin işi üzrə istintaq sənədləri arasında əmlakının müsadirə edilməsinə dair protokolların olmadığı iddia olunur. Şayiələrə görə, həbsindən əvvəl qızıl və qiymətli əşyalarını gizlətməyə macal tapmışdı.

Aradan üç əsrə yaxın vaxt keçməsinə baxmayaraq, həmin sərvətin tapıldığı barədə etibarlı məlumat yoxdur. Deməli, Vanka Kainin gizlətdiyi xəzinə haqqında əhvalatlar da kriminal tarixə dair rəvayətlərin bir hissəsinə çevrilib.

“Kain” və “xəbərçilik” anlayışları

Vanka Kainin tarixdəki yeri daha bir səbəbdən maraqlıdır. O, dövlətin axtarış orqanlarında cinayətkar aləmini tanıyan məlumatçı kimi fəaliyyət göstərirdi. Agentlərdən, şəxsi əlaqələrdən və cinayətkarlar arasında qazandığı nüfuzdan istifadə edərək digər cinayətkarların tutulmasına kömək edirdi.

Bu mənada onun fəaliyyəti müasir əməliyyat-axtarış işinin bəzi üsullarını xatırladır. Lakin əsas fərq məqsəddə idi: fransız cinayətkarı və sonradan polis əməkdaşı olmuş Ejen-Fransua Vidok tarixə polis sisteminin islahatçılarından biri kimi düşdüyü halda, Kain korrupsiya və şəxsi mənfəət simvoluna çevrildi.

Vidokla müqayisədə Vanka Kain təxminən yarım əsr əvvəl yaşamışdı.

Onun adı ilə “xəbərçilik” anlayışı arasında da əlaqə qurulur. Bəzi izahlara görə, Moskvada fəaliyyət göstərən Gizli Axtarış İşləri İdarəsi xalq arasında istehzalı şəkildə “Stukalov Prikazı” adlandırılırdı. Bunun səbəbi barədə müxtəlif izahlar mövcuddur. Onlardan biri idarənin işgəncə otaqlarında eşidilən səslərlə, digəri isə Kainin “Kamçatka” ləqəbli Sтukalov adlı oğru ilə əlaqələri və məlumatların ötürülməsi ilə bağlıdır.

Lakin “stukaç” sözünün mənşəyini yalnız bu hadisə ilə izah etmək düzgün olmazdı. Sözün yaranması ilə bağlı bu versiya tarixi rəvayət kimi qəbul edilməlidir.

Eyni şəkildə, kriminal jarqonda “Kain” sözünün oğurlanmış malları alan şəxs mənasında işlənməsi barədə də iddialar var. Bu məlumatı qəti dilçilik faktı kimi deyil, kriminal aləmlə bağlı maraqlı versiya kimi təqdim etmək daha doğrudur.

Xalq yaddaşında lənətlənən ad

XIX əsrdə Vanka Kainin adı Stepan Razin, Qriqori Otrepyev, Yemelyan Puqaçov, Mazepa və digər məşhur tarixi personajlarla bir sırada çəkilirdi. Xalq təsəvvürlərinə görə, bu şəxslərin adları Böyük Orucun ilk həftəsində, Pravoslavlığın Zəfəri bayramı münasibətilə keçirilən mərasimlərdə lənətlənən adlar sırasında yer alırdı.

Bu təsəvvürlərdə həmin şəxslərin torpaq tərəfindən belə qəbul edilmədiyi, əbədi rahatlıq tapa bilmədiyi söylənirdi.

Vanka Kainin ailəsinin və övladlarının olub-olmadığı isə dəqiq məlum deyil. Ancaq onun qoyduğu mənəvi irsin davamçılarını tapmaq çətin deyil. Dövlətin verdiyi səlahiyyətdən şəxsi mənfəət üçün istifadə edən, cinayətkarlarla mübarizə görüntüsü altında onlarla sövdələşən, öz təhlükəsizliyini başqalarının qanunsuzluğundan quran insanların sayı tarix boyu az olmayıb.

Vanka Kainin hekayəsi göstərir ki, bəzən ən təhlükəli cinayətkar əlində silah gəzdirən deyil, qanunun verdiyi səlahiyyətin arxasında gizlənəndir.

O, cinayətkarları tutmaq üçün dövlətin xidmətinə girdi, sonra isə həmin dövlətin imkanlarından istifadə edərək cinayət dünyasını idarə etməyə başladı.

Onun ən böyük uğuru insanları həbs etdirmək deyildi. Əsl uğuru özünü elə bir sistemin mərkəzinə yerləşdirmək idi ki, həmin sistem bir müddət onu qorumağa məcbur qaldı.

Vanka Kainin faciəli sonu isə bir daha sübut etdi: korrupsiya ilə qurulan hakimiyyət nə qədər güclü görünsə də, onun dayaqları gec-tez dağılır.

Hazırladı: Natiq Səlim,
KONKRET.az