Londonda zənglər Birinci Dünya müharibəsinin başlanmasından üç il üç aydan çox vaxt keçdikdən sonra, 1917-ci ilin dekabrında ilk dəfə qələbə münasibətilə çalındı. Bu vaxta qədər yalnız məğlubiyyətlər yaşanmamışdı, müəyyən uğurlar da əldə edilmişdi. Lakin müharibədə qalib gəlmək mümkün olduğuna dair real inam yalnız həmin ilin sonunda, general Allenbinin Yerusalimə daxil olması ilə yarandı. Hadisənin əsl miqyasını isə bugünkü zamanın və coğrafi məsafənin prizmasından qiymətləndirmək o qədər də asan deyil.
Allenbinin İerusalimə daxil olan qoşunları, şübhəsiz ki, Britaniya ordusunun hissələri idi. Ancaq məsələ bununla bitmirdi. Bunlar Antanta koalisiyasının tərkibində fəaliyyət göstərən Böyük Britaniya qoşunları, başqa sözlə, Antanta ordusunun Britaniya qanadı idi. Qısası, Antanta qüvvələri Fələstində irəliləyərək İerusalimi ələ keçirmişdi. Necə ki, 1944-cü ildə Hitlerə qarşı yaradılmış koalisiya Marseli, Romanı və Minski azad etmişdi.
Bu baxımdan Antanta ölkələrinin Allenbinin nəzarətində olan Fələstin ərazilərinin idarə olunmasında iştirak etmək hüququna malik olduqlarını düşünmələri müəyyən mənada məntiqli görünürdü.
Yeri gəlmişkən, 1917-ci ilin qışında Antanta tərəfində artıq iyirmiyə yaxın dövlət birləşmişdi. Çin və Rumıniya da koalisiyaya qoşulmuşdu, Honduras isə buna cəmi altı ay sonra qərar verəcəkdi. Deməli, Yaxın Şərqdəki maraqları ilə bağlı, demək olar ki, hər kəsin iddiası ola bilərdi.
Amma aydındır ki, Antantanın əsas üzvlərindən və təsisçilərindən biri, üstəlik, müharibədən əvvəl Osmanlı iqtisadiyyatına ən böyük sərmayə qoyan dövlətlərdən biri olan Fransa özünü sıradan iştirakçı hesab etmirdi. Artıq öldürülmüş ayının dərisini bölüşdürmək vaxtı çatmışdı.
Fransanın Müqəddəs torpaqlarda çoxəsrlik maraqları və möhkəm mövqeləri vardı. Fransızlar bəzən türklərlə, bəzən də türklərin tərəfində vuruşaraq müxtəlif müqavilələr, kapitulyasiyalar və imtiyazlar əldə etmişdilər. XX əsrin əvvəllərində Fələstində elə mövqelərə sahib idilər ki, Britaniya və Rusiya belə nüfuz dairəsinə həsəd apara bilərdi.
Lakin Birinci Dünya müharibəsinin başlanması ilə bütün bu üstünlüklər alt-üst oldu. Fransa Fələstini tərk etməli, sonradan isə həmin əraziləri dənizdən bombalamağa və atəşə tutmağa başlamalı oldu.
Yeri gəlmişkən, bu bombardmanlar təsəvvür etdiyimiz kimi kortəbii və nizamsız həyata keçirilmirdi.
Hayfadakı Moşava Germanit məhəlləsində yerləşən alman konsulunun evi haqqında danışarkən onun fransız gəmiləri tərəfindən dənizdən atəşə tutulduğunu mütləq qeyd edirlər. Kimsə konsulun demək olar ki, sahilin yaxınlığında yaşadığını nəzərə alaraq neçə nəfərin həlak olduğunu soruşanda isə heç kimin zərər çəkmədiyini öyrənib təəccüblənir.
Səbəb sadə idi: fransızlar həmin vaxt hərbi əməliyyatları kifayət qədər nizamlı və əvvəlcədən xəbərdarlıq etməklə həyata keçirirdilər.
Səhər saatlarında Hayfa sahillərinə “Ernest Renan” zirehli kreyseri yaxınlaşırdı. Yeri gəlmişkən, gəminin adını daşıdığı Ernest Renan filosof, ivrit dili və qrammatikası ilə maraqlanan alim, eyni zamanda yazıçı idi. İndi görəsən, Fransa hərbi gəmilərinə hansı adlar verilir? “Jan-Pol Sartr” atom sualtı qayığı, yoxsa “Fransuaza Saqan” təyyarədaşıyan gəmisi?
Kreyserdən zabitin olduğu qayıq sahilə göndərilirdi. Limanda onu türk əsgərləri qarşılayır və Hayfa qubernatorunun yanına aparırdılar. Zabit kreyser komandirinin məktubunu təqdim edir, eyni zamanda onun məzmununu şifahi şəkildə çatdırırdı: həmin gün saat 13:00-dan 14:00-dək şəhərin müəyyən hissəsi atəşə tutulacaq, zərbələr isə konkret obyektlərə yönəldiləcək.
Bundan sonra zabit gəmiyə qayıdır, qubernator isə göstərilən ərazidə yaşayan əhalinin təxliyəsini təşkil edirdi. Kreyser vəd edilmiş vaxtda dəqiq atəş açır, anbarlar, müəssisələr və digər tikililər dağıdılır, insan tələfatı isə minimum səviyyədə qalırdı.
İtalyan təyyarələri 1940-cı illərin əvvəllərində Hayfanı bombalayanda isə vəziyyət tamamilə başqa cür idi.
PİKO İERUSALİMƏ NƏ ÜÇÜN GƏLMİŞDİ?
Fransa Fələstinə ciddi quru qoşun birləşmələri göndərə bilmirdi. Çünki bütün hərbi resursları Almaniya cəbhəsindəki ağır döyüşlərə yönəldilmişdi. Britaniya komandanlığı da fransızların bölgədə hərbi iştirakını genişləndirmək üçün xüsusi səy göstərmirdi.
Bu vəziyyət Parisdə müəyyən şübhələr yaratmağa başladı. Nəticədə Fransa nümayəndəsi Jorj-Piko general Allenbinin yanına göndərildi.
Bu, Osmanlı imperiyasının Fransa, Rusiya və Böyük Britaniya arasında bölüşdürülməsini nəzərdə tutan məşhur gizli “Sayks-Piko sazişi”nin həmmüəllifi olan həmin Piko idi.
O, Fələstinə adi diplomat statusunda gəlməmişdi. Biz adətən düşünürük ki, Fələstində ilk ali komissar yalnız 1920-ci ildə, britaniyalı Herbert Samuel təyin olunanda fəaliyyətə başlayıb. Halbuki Jorj-Piko hələ 1917-ci ilin sonunda Fransanın Suriya və Fələstin üzrə ali komissarı (Haut-commissaire) statusu ilə bölgəyə gəlmişdi.
Tarixdə hadisələrin gedişinə təsir edən şəxsi münasibətlərin rolunu çox vaxt lazımınca qiymətləndirmirik. Allenbi Pikonun onun yanına gəldiyini eşidəndə nə düşünmüşdü? Bu sualın cavabı özü ayrıca maraqlı hekayədir.
Piko Yaxın Şərqə yola düşəndə onun adını tarixə yazdıran “Sayks-Piko sazişi” son dərəcə məxfi sənəd olaraq qalırdı. Məhz bölgünün gizli saxlanılması Britaniya xarici işlər naziri Artur Balfura və fransalı diplomat Pol Kambona yəhudilərə, Tomas Lourensə və Mak-Mahona isə ərəblərə müxtəlif vədlər verməyə imkan yaradırdı. Eyni zamanda Fransa, Rusiya və Britaniya hökumətləri ABŞ-da Osmanlıdan alınacaq ərazilərin guya “azad edilmiş xalqların” idarəsinə veriləcəyi təəssüratını yaradırdılar.
Pikonun bölgədəki şəxsi nüfuzu isə heç də birmənalı deyildi.
1914-cü ildə Beyrutda Fransa konsulu işləyərkən ölkəni tərk etməzdən əvvəl məxfi sənədləri məhv etməmişdi. Nəticədə həmin sənədlər türklərin əlinə keçmiş, orada adları çəkilən bir sıra ərəb və erməni işgəncələrə məruz qoyularaq edam edilmişdilər.
“SAYKS-PİKO” SİRRİ AÇILIR
Məhz Allenbinin İerusalimə yaxınlaşdığı günlərdə Pikonun bölgədəki statusu ciddi sınaq qarşısında qaldı.
Balfur bəyannaməsinin elan olunmasından beş gün sonra Petroqradda bolşeviklər hakimiyyətə gəldilər. Xarici siyasətə sahibkar və keçmiş xarici işlər naziri Mixail Tereşşenkonun əvəzinə Lev Trotski rəhbərlik etməyə başladı.
Trotskinin göstərişi ilə matros Markin “Sayks-Piko sazişi»nin mətnini ictimaiyyətə açıqladı. Sənəd noyabrın 23-də “Pravda” və “İzvestiya” qəzetlərində, noyabrın 26-da isə “Manchester Guardian” nəşrində dərc olundu.
Həmin günlərdə Allenbinin əsgərləri artıq Zeytun dağındakı Rusiyanın Ucalma kilsəsini görə bilirdilər. Nəbi Samuil uğrunda döyüşlər davam edirdi.
Sazişin ictimaiyyətə açıqlanmasının Piko ilə Allenbi arasındakı münasibətlərə necə təsir etdiyi isə bu gün də maraqlı sual olaraq qalır.
Məlumdur ki, Fransa konsulunun dekabrın 11-də Yafa darvazasında keçirilən mərasimə qatılmasına Qahirədən icazə verilməmişdi. Piko isə həmin mərasimdə iştirak edirdi.
ALLENBİ PİKONUN İDDİASINA NECƏ CAVAB VERDİ?
Mərasimdən sonra baş verənləri Tomas Lourens, yəni məşhur Ərəbistanlı öz xatirələrində belə təsvir edir:
“Zəfərdən bir qədər xəcalət çəkərək, çünki bu, əslində, zəfərdən çox Allenbinin İerusalimin idarə olunmasına layiq olduğu hörməti göstərməsi idi, qərargaha qayıdırdıq.
Köməkçilərimiz iri səbətlərdən bol nahar üçün nəzərdə tutulmuş yeməkləri çıxardılar. Qısa müddətlik dincəlmək imkanımız yaranmışdı. Lakin bu sakitliyi dərhal fransız siyasi nümayəndəsi mösyö Piko pozdu. Allenbi ona Kleytonla birlikdə şəhərə daxil olmağa icazə vermişdi.
Piko fleyta səsini xatırladan cingiltili səslə elan etdi:
– Sabah isə, əziz generalım, bu şəhərdə mülki idarə yaratmaq üçün zəruri addımlar atacağam.
Bu, son dərəcə cəsarətli rəsmi bəyanat idi.
Ardınca sükut çökdü. Salat, mayonezli toyuq və qaz qaraciyərindən hazırlanmış paştetli sendviçlər əlimizdə donub qaldı. Hamımız gözümüzü Allenbiyə dikdik. Hətta o da bir anlıq çaşqın görünürdü.
Artıq rəhbərimizin zəiflik göstərəcəyindən narahat olmağa başlamışdıq. Ancaq onun üzü qızarmağa başladı. Sevimli jesti ilə çənəsini irəli uzadıb sərt şəkildə dedi:
– Hərbi əməliyyatlar zonasında yeganə hakimiyyət baş komandanındır. Yəni mənim!
– Amma ser Qrey, ser Edvard Qrey… – Piko mızıldandı.
Allenbi onun sözünü kəsdi:
– Ser Edvard Qrey mənim hərbi vəziyyət şəraitində məqsədəuyğun hesab etdiyim vaxt yaradılacaq mülki idarəni nəzərdə tuturdu.
Avtomobillərimizə qayıdaraq Allenbiyə təşəkkür etdik və düşərgəmizə doğru yola düşdük”.
Yeri gəlmişkən, bir məqamı da qeyd edim: çənəni irəli uzatmaq jestini mən özüm əlavə etməmişəm. Hər iki rus tərcüməsində bu ifadə belə verilib. Lourensin orijinal mətnində də “his chin coming forward (in the way we loved)” ifadəsi işlədilir.
Pikonun istinad etdiyi ser Edvard Qrey “Sayks-Piko sazişi”nin hazırlanması dövründə Böyük Britaniyanın xarici işlər naziri olmuşdu. Lakin həmin vaxtdan artıq bir il keçmişdi və Qrey nəinki vəzifədən getmişdi, hətta müxalifətə qoşulmuşdu.
Təbii ki, həm Piko, həm də Allenbi bundan xəbərdar idilər.
Maraqlıdır, sazişin dərc olunması Pikonun statusunu necə dəyişmişdi? Ona münasibət yaxşılaşmışdı, yoxsa əksinə, etimad tamamilə itmişdi? Allenbi sazişin özünə necə yanaşırdı? Ola bilsin, onun haqqında əvvəldən məlumatı vardı. Hər halda, bu səviyyəli gizli diplomatik razılaşmaların təfərrüatları birbaşa hərbi komandanın səlahiyyətində olmaya bilərdi.
Ancaq Allenbinin həm hərbçi, həm dövlət qulluqçusu, həm də aristokrat kimi öz siyasi və mənəvi qiymətləndirmələri ola bilərdi.
Üstəlik, sazişin açıqlanması ona dərhal ciddi əməliyyat problemləri yaradırdı. Onun əməkdaşlıq etdiyi ərəb qüvvələri Balfur bəyannaməsindən sonra onsuz da narahat idilər. İndi isə məlum olurdu ki, onlara vəd edilən torpaqlar yəhudilərə verilməsə belə, Fransa ilə bölüşdürülə bilər.
Allenbinin bütün bunları Piko ilə müzakirə etməsi inandırıcı görünmür. Aralarında normal diplomatik münasibətlərin qurulması üçün elə də münasib şərait yox idi.
Londondan fransızların və italyanların Fələstinin idarəçiliyinə buraxılmaması barədə kifayət qədər aydın göstərişlər gəlirdi. Bu, əslində, Allenbinin öz mövqeyi ilə də üst-üstə düşürdü.
Çünki türklər hələ bölgədən tamamilə çəkilməmişdilər. Onlar İerusalimdən bir neçə kilometr aralıda, Ramallahda möhkəmlənmişdilər. Şəhərin küçələri dörd il idi təmizlənmirdi. Ərzaq çatışmazlığı hökm sürürdü. Malyariya, çiçək xəstəliyi, fahişəlik və içməli su problemi şəhərin gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdi. Əhali də, ordu da su qıtlığından əziyyət çəkirdi. Üstəlik, mövcud suyun keyfiyyəti dəhşətli idi.
Şəhərin idarə olunmasına təyin edilmiş general cəmi iki həftədən sonra təslim oldu və istefa verdi. Hansı mülki idarədən danışmaq olardı? Əvvəlcə Misirdən hərbi eşelonlarla buğda gətirmək lazım idi. Dəmir yolları isə türklər tərəfindən sökülmüşdü.
PİKO ÖZÜNƏ MƏŞĞULİYYƏT TAPIR
Ciddi idarəçilik proseslərinə buraxılmayacağını anlayan Piko özünə başqa fəaliyyət sahəsi tapdı.
Fransız forması geyinmiş hərbçilər Müqəddəs yerlərin mühafizəsini öz üzərlərinə götürdülər. Fransız ordusunun Şərqdəki yüzminlik qüvvəsi daxilindəki iki batalyonda, təxminən 7 min nəfərlik hərbi kontingentdə əsasən ərəb və erməni legionerləri xidmət edirdi.
Türklər tərəfindən bağlanmış fransız məktəbləri və xəstəxanaları yenidən açıldı. Mümkün olan hər yerdə Fransa bayrağı qaldırıldı. Bir sözlə, Piko bölgədə Fransa mövcudluğunu nümayiş etdirməyə çalışırdı.
O, həmçinin müharibədən əvvəl fransız konsullarına göstərilən xüsusi dini və mərasim ehtiramlarının özünə də şamil olunmasına nail oldu.
Bu isə ayrıca və olduqca maraqlı mövzudur.
Əvvəllər konsul anlayışı indiki diplomatik nümayəndə statusundan xeyli fərqlənirdi. Bu vəzifəni daşıyan şəxslərin yerli cəmiyyətlərdə xüsusi nüfuzu və təsir imkanları vardı. Onlar həmin nüfuzu qorumağı və möhkəmləndirməyi də bacarırdılar.
Rusiyanın Beyrut konsulu Bazili haqqında maraqlı bir əhvalat var. O, vaxtilə Nikolay Qoqolla birlikdə İerusalimə səyahət etmişdi.
Qoqolun ilk bioqraflarından olan Panteleymon Kuliş həmin hadisəni belə təsvir edir:
Bazili Suriyada mühüm vəzifə tuturdu və yerli əhali arasında xüsusi nüfuza malik idi. Bu nüfuzu qorumaq üçün o, yalnız “Böyük padşahın” hakimiyyətini tanıyan yüksək səlahiyyətli dövlət adamı obrazını yaratmalı idi.
Ərəblərin onu zəif və cılız yol yoldaşından açıq şəkildə asılı vəziyyətdə görməsi necə də təəccüblü idi!
Qoqol səhranın yandırıcı istisindən əziyyət çəkir, yolun çətinliklərinə dözməkdə çətinlik çəkir, tez-tez narazılığını bildirirdi. O, adi şikayətlərlə kifayətlənmir, narazılığını elə jestlərlə ifadə edirdi ki, yerli əhali onun bu davranışını Bazilinin nüfuzuna xələl gətirən hal kimi qiymətləndirə bilərdi.
Bu, konsulun heç xoşuna gəlmirdi. Üstəlik, səhradan keçən səyahət zamanı belə davranış təhlükəli də ola bilərdi. Çünki onları qoruyan əsas amil ərəblərin Bazilinin Rusiya dövlətindəki yüksək mövqeyinə olan inamı idi.
Bazili dostuna yalvarırdı ki, tək qalanda istədiyini desin, lakin başqalarının yanında özünü təmkinli aparsın.
Qoqol bu zərurətlə razılaşsa da, ilk narahatlıq yaranan kimi dostluq münasibətlərini unudur, yenidən şıltaq uşağa çevrilirdi.
Nəhayət, Bazili dostunu bu davranışından çəkindirmək qərarına gəldi və onunla ən aşağı vəzifəli tabeliyində olan şəxslərlə danışdığı kimi sərt danışdı. Bu, şairi susmağa məcbur etdi. Müsəlmanlar isə bir daha əmin oldular ki, Bazili yenə də “Böyük padşahın” tam səlahiyyətli nümayəndəsidir və imperiyada ondan yuxarı heç kim yoxdur».
MÜQƏDDƏS TORPAQDA FRANSA NÜFUZU UĞRUNDA MÜBARİZƏ
Osmanlı hakimiyyəti dövründə Fransa Müqəddəs torpaqlardakı katoliklərin əsas himayədarı hesab olunurdu. Fransız konsullarının mövqeləri son dərəcə güclü idi. Katolik kilsələrində onlara xüsusi ehtiram göstərilir, əsas ibadətlər zamanı xüsusi yerlər ayrılır, onların şərəfinə ayrıca messalar təşkil edilirdi.
Piko isə 1917-ci ilin Milad bayramına qədər, cəmi yarım ay ərzində bu ənənəvi imtiyazları özünə qaytarmağa nail oldu.
Bu vəziyyət italyanları ciddi şəkildə qəzəbləndirdi. Onlar Allenbiyə şikayət etdilər.
Generalın isə kilsə mərasimlərindəki protokol mübahisələrindən daha vacib problemləri vardı. O, əvvəlcə Hayfanı ələ keçirməyi planlaşdırırdı. Bunun üçün nəzərdə tutulan vaxt isə iyun ayı idi.
Allenbi Pikoya açıq şəkildə xatırlatdı ki, o, bölgədə böyük siyasi fiqur deyil, sadəcə baş komandanın müşaviridir.
Piko isə geri çəkilmək niyyətində deyildi. O, yepiskopları öz mövqeyini müdafiə etməyə səfərbər etdi. İtalyanlar da eyni addımı atdılar.
Fransiskan kustodiyası bu ehtiramların göstərilməsinin əleyhinə idi. Latın patriarxı isə italyan olmasına baxmayaraq, həmin imtiyazların qorunmasını dəstəkləyirdi.
Nəticədə qışın sonuna qədər, sülh müqavilələri bağlanana kimi müharibədən əvvəlki status-kvonun saxlanılması bəhanəsi ilə britaniyalılar Pikonun liturgik imtiyazlarına müvəqqəti razılıq verdilər.
Bir şərtlə: Piko mülki idarəçilik və şəhərin gündəlik idarə olunması məsələlərinə qarışmamalı idi.
YERUSALİMİ KİMLƏR VƏ NECƏ İDARƏ EDİRDİ?
Bu müddətdə İerusalimdə Britaniya administrasiyası kifayət qədər ciddi işlər görürdü.
İlk növbədə, yerli əhali işə cəlb edilərək küçələr təmizləndi. Şəhər sakinləri çiçək xəstəliyinə qarşı peyvənd olundu. Dəmir yolu bərpa edildi və Misirdən ərzaq, xüsusilə də buğda gətirilməyə başlandı.
Buğda əhaliyə pulsuz paylanırdı. Lakin maraqlı bir şərt vardı: ərzaq yalnız qadınlara verilirdi.
Britaniya rəsmiləri bunu belə əsaslandırırdılar: onlar Şərqdə uzun illər fəaliyyət göstərmiş, müxtəlif xalqların və dinlərin adət-ənənələrini yaxşı öyrənmişdilər. Əmin deyildilər ki, ərzaq kişilərə verilsə, onun hamısı qadınlara və uşaqlara çatacaq.
Görünür, o dövrdə britaniyalıların lüğətində hələ «islamofobiya» sözü yox idi.
Şəhərin su təchizatının yaxşılaşdırılması da mühüm işlərdən biri idi. Süleyman hovuzlarından Rameməyə qədər boru kəməri çəkildi və buradan su təzyiqlə şəhərin müxtəlif hissələrinə ötürüldü.
Hər məhəllədə Britaniya əsgərinin dayandığı xüsusi su nöqtələri yaradılmışdı. Əsgərlər sakinlərin ehtiyacına uyğun olaraq kranları açıb-bağlayırdılar.
Köhnə şəhərdəki bəzi digər “kranlar” isə tamamilə bağlandı. Spirtli içkilərin satışı qadağan edildi, fahişəlik şəhər divarlarından kənara çıxarıldı və Faynqold evləri adlanan məkanlarda cəmləşdirildi. Bu ərazilər sonralar barların yerləşdiyi yerlər kimi tanınmağa başladı.
Motorlu arabaların («aqalot motoriot») sürəti saatda səkkiz mil ilə məhdudlaşdırıldı. Maraqlıdır ki, bu gün də həmin ərazilərdə daha sürətli hərəkət etmək həmişə mümkün olmur.
Şəhərin gələcək inkişafı üçün İsgəndəriyyə bələdiyyəsindən mühəndis dəvət edildi. O, İerusalimin şəhərsalma planını hazırladı.
Həmin planda xüsusi əhəmiyyət daşıyan bir müddəa vardı: Köhnə şəhərin qala divarlarının ətrafında yeni tikililər inşa edilməməli, gələcəkdə bu ərazilərdə yaşıllıq zolağı və bağlar salınmalı idi.
Beləliklə, Britaniya administrasiyası şəhərin sanitar vəziyyətini yaxşılaşdırır, ərzaq və su təchizatını təşkil edir, nəqliyyat infrastrukturunu bərpa edir və gələcək şəhərsalma siyasətinin əsaslarını hazırlayırdı.
Bütün bunlar baş verərkən Piko liturgik ehtiramlarını qəbul etməyə davam edirdi. İtalyanlar və Vatikandakı kardinallar isə Müqəddəs torpağın katolikləri üzərində Fransa protektoratının bərpası ideyası ilə barışmaq istəmirdilər. Hər fürsətdə etirazlarını bildirirdilər.
Bir sözlə, hər kəs öz işi ilə məşğul idi. Hər kəs müəyyən mənada razı görünürdü.
Bu vəziyyət 1919-cu ilə, Fransa və Suriya üzrə ali komissar Pikonun Yaxın Şərqi tərk etməsinə qədər davam etdi.
Yeri gəlmişkən, Allenbi Hayfanı nəhayət ələ keçirdi. Amma əvvəlcədən planlaşdırıldığı kimi iyun ayında yox, 1918-ci ilin sentyabrında.
Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az