Prezident İlham Əliyevin 19 mart 2025-ci il tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasının 2025–2028-ci illər üçün süni intellekt Strategiyası” ölkənin bütün sahələrində olduğu kimi, mədəniyyət, təhsil və elm ekosisteminin mühüm tərkib hissəsi olan kitabxanaların fəaliyyətində də köklü rəqəmsal transformasiya və “biblioqrafik inqilab” dövrünü başladır.
KONKRET.az xəbər verir ki, bu strategiya çərçivəsində rəqəmsal inkişafın təşviqi, açıq məlumat bazalarının yaradılması və Təbii Dil Emalı (NLP) texnologiyalarının inkişafı birbaşa kitabxanaların müasirləşməsinə xidmət edir.
Strategiyanın kitabxanaların fəaliyyətinə göstərdiyi əsas təsirlər və oynadığı rollar aşağıdakılardır:
Tarixi və Qədim İrsin Rəqəmsallaşdırılması
Strategiyanın ən böyük töhfələrindən biri Azərbaycan dilinin təbii dil emalı imkanlarının genişləndirilməsidir. Bu da əski əlifbanın oxunması: Kitabxana fondlarında qorunan əski əlifbalı (məsələn, ərəb qrafikalı) qədim əlyazmalar, kitablar və dövri mətbuat Süni İntellekt (Sİ) əsaslı OCR (Simvolların Optik Tanınması) texnologiyası vasitəsilə rəqəmsal mətnə çevrilir.
Avtomatik transliterasiya: Sİ bu mətnləri dilin tarixi qanunauyğunluqlarını nəzərə alaraq avtomatik şəkildə müasir Azərbaycan əlifbasına transliterasiya edir. Bu, tədqiqatçıların qədim mənbələrə çıxışını dəfələrlə sürətləndirir.
Kitabxana-Biblioqrafiya Proseslərinin Avtomatlaşdırılması
Ənənəvi kitabxana idarəçiliyi süni intellekt alətləri ilə optimallaşdırılır:
Ağıllı kataloqlaşdırma və klasifikasiya: Yeni daxil olan kitabların janrı, mövzusu və açar sözləri süni intellekt tərəfindən analiz edilərək insan müdaxiləsi olmadan beynəlxalq sistemlərə uyğun indekslənir.
Mətnlərin avtomatik annotasiyası: Böyük həcmli elmi əsərlərin, dissertasiyaların və məqalələrin qısa xülasələri (annotasiyaları) Sİ modulları tərəfindən saniyələr ərzində hazırlanır.
İstifadəçi Xidmətinin Fərdiləşdirilməsi və Ağıllı Axtarış
Strategiya oxucu məmnuniyyətini və məlumata əlçatanlığı rəqəmsal müstəvidə artırmağı hədəfləyir: Virtual köməkçilər və çatbotlar: Kitabxanaların platformalarında fəaliyyət göstərən Sİ əsaslı çatbotlar oxucuların biblioqrafik sorğularını gecə-gündüz dərhal cavablandırır, kitab sifarişi və resurs axtarışında bələdçilik edir. Fərdi tövsiyə sistemləri – oxucunun maraq dairəsi, əvvəl oxuduğu kitablar və axtarış tarixçəsi əsasında sistem ona tam fərdiləşdirilmiş elmi mənbə və ədəbiyyat siyahısı təklif edir.
Elmi Analitika və Big Data (Böyük Verilənlər) İdarəçiliyi
Strategiyanın əsas sütunlarından biri milli məlumat bazalarının idarə edilməsidir. AMEA Mərkəzi Elmi Kitabxanası (MEK) və digər böyük elmi kitabxanalar beynəlxalq elektron depo və elmi bazalara inteqrasiya olunaraq süni intellekt tədqiqatçıları üçün nəhəng informasiya mərkəzlərinə çevrilir.
Sİ alətləri oxucu tendensiyalarını analiz edərək, kitabxanaların gələcəkdə hansı sahələrə aid resursları daha çox tədarük etməli olduğunu öncədən proqnozlaşdırır.
İxtisaslı Kadr Potensialının Gücləndirilməsi
Strategiya çərçivəsində yaradılması nəzərdə tutulan Süni İntellekt Akademiyası və təlim proqramları kitabxanaçıların da rəqəmsal bacarıqlarının artırılmasına təkan verir. Müasir kitabxanaçı artıq sadəcə kitab verən şəxs deyil, Sİ alətlərini idarə edən və informasiya mühəndisliyi edən mütəxəssis (data kuratoru) statusu qazanır.
Nəticədə “Süni intellekt Strategiyası Azərbaycan kitabxanalarını passiv kitab saxlancından aktiv, rəqəmsal və intellektual bilik mərkəzlərinə çevirir. Bu da həm milli-mədəni irsimizin qorunub gələcək nəsillərə ötürülməsini təmin edir, həm də elmi araşdırmaların səmərəliliyini qlobal səviyyəyə qaldırılmasına səbəb ola bilər.
Afət Zeynalova
Səbail rayon MKS-nin 1 nömrəli kitabxana
filialının informasiya şöbəsinin müdiri