Rusların qazaxları uzun müddət “qırğız” və ya “qırğız-qaysaq” adlandırmasının maraqlı tarixi səbəbləri var.
KONKRET.az xəbər verir ki, Qırğız xaqanlığının qüdrətli olduğu dövrdə qırğızlar Altayla Tyan-Şan arasında yerləşən İpək Yoluna nəzarət edirdilər. Müəllifin fikrincə, Qırğız xaqanlığının əsas mərkəzi Yenisey hövzəsindəki Minusinsk vadisi deyil, Tyan-Şan ərazisi olub. Bu dövlət Şərqi Türküstanın şimalındakı qışlaq ərazilərinə – qıştaulara da nəzarət edirdi.
Xaqanlığın hakimiyyəti altında yaşayan köçərilərin hamısı özlərini “qırğız” adlandırırdılar. Yay aylarında isə onlar Şimali Qazaxıstana köç edir, burada başqırdlarla qarşılaşırdılar. Başqırdlar da həmin köçəriləri “qırğız” adlandırırdılar.
Müəllif hesab edir ki, söhbət böyük ehtimalla Kerey və Uaq tayfalarından gedirdi. Sonralar bu tayfalar Kerey xan kimi tanınan Toğrul-Van xanın nəslindən olanlarla birlikdə əvvəlcə Sibir xanlığının yaranmasında iştirak etdilər. Daha sonra Şeybanilər dövlətinin tərkibində oldular, Küçüm xanın məğlubiyyətindən sonra isə Qazax xanlığına daxil edildilər.
Beləliklə, “qırğız” etnoniminin başqırdlar vasitəsilə ruslara keçdiyi və rus müstəmləkə idarəçiliyi dövründə qazaxlara münasibətdə istifadə olunmağa başladığı irəli sürülür. Sovet İttifaqı yaranana qədər rus mənbələrində qazaxların “qırğız” adlandırılması geniş yayılmışdı.
Maraqlıdır ki, qazaxlar da başqırdları “estek” adlandırırdılar. Bu adın fin-uqor mənşəli tayfalarla bağlı olduğu bildirilir. Başqırdların tərkibinə müxtəlif fin-uqor tayfaları daxil olsa da, başqırdların özləri türk mənşəli xalqdır.
Rusların qırğızlarla ilk qarşılaşmalarına gəlincə, onlar bu xalqı Yenisey hövzəsində görmüş və buranı qırğızların tarixi vətəni hesab etmişdilər. Lakin bəzi müəlliflərin təqdim etdiyi versiyaya görə, Yeniseydə yaşayan qırğızlar əslində Cunqarların tabeliyində olan və onlarla birlikdə Sibirə çəkilən qırğızlar idi.
Yasak – yəni vergi uçotuna əsasən, onların sayı min nəfərdən bir qədər çox olub. Sibir Rusiyanın nəzarətinə keçdikdən sonra həmin qırğızların bir hissəsinin yenidən Cunqariyaya – İli vadisinə qayıtdığı və onların nəslinin bu ərazilərdə bu gün də yaşadığı bildirilir.
Bu mövzu ilə bağlı 1826-cı ildə rus səyyahı və hərbçisi, İmperator Baş Qərargahının polkovniki Baron Meyendorfun “Buxaraya və digər yerlərə səyahət” əsərində maraqlı qeydlər yer alır.
Meyendorf yazır:
“Qırğızlarla bağlı bu yazını belə bir qeydlə yekunlaşdıracağam: onlar özlərini heç vaxt bu adla çağırmırlar. Özlərini qazax (Kasak) adlandırırlar. Bəzilərinin fikrincə, bu söz “atlı”, digərlərinin fikrincə isə “döyüşçü” mənasını verir. Onlar deyirlər ki, başqırdlar onları qırğız adlandırırlar, lakin bu adın haradan yarandığını özləri də bilmirlər…”.
Beləliklə, “qırğız” adının qazaxlara aid edilməsinin tarixçəsi sadəcə ad qarışıqlığı deyil, müxtəlif türk xalqlarının köçləri, siyasi birlikləri və Rusiya imperiyasının bölgədə apardığı inzibati təsnifatlarla bağlı mürəkkəb tarixi prosesin nəticəsi kimi təqdim olunur.
Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az