İ.V. Stalinin ölümündən sonra hakimiyyətə gələn sovet rəhbərləri “soyuq müharibə” irsindən qurtulmağa və SSRİ-nin əsas geosiyasi rəqibi ilə münasibətləri yaxşılaşdırmağa xüsusi can atırdılar. Yeni rəhbərlik ABŞ-la qarşıdurma əvəzinə danışıqlara üstünlük verirdi. Onlar bir həqiqəti nəzərdən qaçırırdılar: yeyən öz yeməyi ilə danışıqlar aparmır.

1945-ci ildə Franklin Ruzveltin ölümündən sonra SSRİ ilə ABŞ arasında əvvəlki müttəfiqlik münasibətlərinin davam etdirilməsi faktiki olaraq mümkün deyildi. Bolşevik Partiyasının bəzi rəhbərləri – Voznesenski, Kuznetsov, Popkov və başqaları bunu anlamırdılar. SSRİ ilə bağlı “Marşall planı”nın həyata keçirilməsini dəstəkləyən qüvvələrin fəal hissəsi 1948-ci ildə sıradan çıxarıldı, digərləri isə 1953-cü ilə qədər gözləmə mövqeyinə keçdilər.

Stalinin ölümündən sonra bir sıra mühüm layihə və siyasətlər dayandırıldı:

1. Torpaqların münbitliyinin bərpasını və kənd təsərrüfatının inkişafını nəzərdə tutan təbiətin dəyişdirilməsi planı;
2. Sibirin şimalının və Uzaq Şərqin mənimsənilməsinə imkan verən iri tikinti layihələri;
3. ABŞ, Böyük Britaniya və Fransanın müxtəlif lokal müharibə və münaqişələrdə resurslarını tükəndirməyə yönəlmiş xarici siyasət;
4. Qərbə pərəstişin və kosmopolitizmin tənqidinə yönəlmiş kampaniya.

Sonrakı dövrdə sovet cəmiyyətinin bir hissəsində Qərbin hər sahədə üstünlüyünə inam gücləndi. Məhz bu yanaşma son nəticədə SSRİ-nin zəifləməsinə və dağılmasına aparan proseslərdən birinə çevrildi.

Bu baxımdan 1955-ci ildə Cenevrədə keçirilən görüş xüsusi əhəmiyyət daşıyır. SSRİ-ni Baş nazir Nikolay Bulqanin və Sov.İKP MK-nın birinci katibi Nikita Xruşşov təmsil edirdi. ABŞ prezidenti Duayt Eyzenhauer, Böyük Britaniyanın baş naziri Entoni İden, Fransanın baş naziri isə Edqar For idi.

Görüşün gündəliyində Almaniyanın gələcəyi, silahlanmanın azaldılması və nüvə silahının qadağan olunması, eləcə də xarici qoşunların Avropa ölkələrinin ərazisindən çıxarılması kimi məsələlər vardı.

Təqdim edilən versiyalara görə, ABŞ və onun müttəfiqləri SSRİ ilə münasibətləri yaxşılaşdırmaq üçün ilk növbədə sovet dövlətinin hərbi və siyasi imkanlarının zəiflədilməsində maraqlı idilər. Bu çərçivədə SSRİ-nin silahlı qüvvələrinin ixtisarı, müharibə illərində alman işğalçıları ilə əməkdaşlıq etmiş şəxslərə amnistiya verilməsi və Stalinin ölkəyə rəhbərliyinin tənqid edilməsi kimi məsələlər ön plana çıxırdı.

Sonrakı illərdə SSRİ-nin hərbi potensialının azaldılması istiqamətində bir sıra addımlar atıldı. Sovet İttifaqı Port-Artur hərbi bazasının icarəsindən və Finlandiyanın Porkkala-Udd bölgəsindəki hərbi-dəniz bazasından imtina etdi.

1955-ci ilin sonuna qədər SSRİ Silahlı Qüvvələrinin şəxsi heyətinin sayı 640 min nəfər azaldıldı. 1956-cı ildə daha 1 milyon 200 min, 1957-ci ildə isə 300 min nəfərlik ixtisar həyata keçirildi. Onlarla diviziya və briqada, eləcə də bir sıra hərbi məktəblər ləğv edildi. 375 gəmi konservasiyaya göndərildi.

Genişmiqyaslı gəmiqayırma proqramı da dayandırıldı. Hətta tikintisi başa çatmaqda olan bəzi hərbi gəmilər sökülməyə göndərildi. 1955–1958-ci illərdə 240 gəmi və gəminin metal qırıntılarına verildiyi bildirilir.

Hərbi-dəniz donanmasının zəiflədilməsi siyasəti sonrakı illərdə də davam etdi. 1959-cu il sentyabrın 2-də texniki hazırlıq səviyyəsi 80,6 faizə çatmış “Şerbakov” kreyserinin tikintisi dayandırıldı və gəmi donanmanın tərkibindən çıxarıldı. Həmin gün “Admiral Kornilov”, “Kronştadt”, “Tallin”, “Varyaq”, “Kozma Minin” və “Dmitri Donskoy” kreyserlərinin də tikintisi dayandırıldı.

Bu qərarlar Xruşşovun ABŞ-a qarşıdakı səfəri ərəfəsində qəbul edilmişdi. Xruşşov səfər zamanı SSRİ-nin sülh təşəbbüslərindən biri kimi hərbi xərclərin və silahlanmanın azaldılmasını xüsusi vurğulayırdı.

Hərbi dəniz piyadalarının hissələri də ləğv edildi. Dəniz piyadaları üçün zabit hazırlayan Vıborq Hərbi Dənizçilik Məktəbi bağlandı.

İxtisarlar hərbi aviasiyaya da təsir göstərdi. Artıq hazırlanmış İl-40P hücum təyyarələrinin istehsalı dayandırıldı. La-250 “Anakonda” adlı yüksək sürətli qırıcı-interseptor üzərində aparılan işlər də dayandırıldı. Lavочkin Konstruktor Bürosunun fəaliyyəti faktiki olaraq məhdudlaşdırıldı. Görkəmli sovet aviasiya konstruktoru Semyon Lavочkin isə 1960-cı ildə vəfat etdi.

1955-ci il sentyabrın 17-də SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin “1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsi dövründə işğalçılarla əməkdaşlıq etmiş sovet vətəndaşlarının amnistiyası haqqında” fərmanı qəbul edildi. Fərmana əsasən, müxtəlif antisovet və millətçi silahlı qrupların üzvləri də daxil olmaqla bir sıra şəxslər azadlığa buraxıldı.

Həmin ilin noyabrında isə abort qadağası ləğv edildi. SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 23 noyabr 1955-ci il tarixli fərmanı ilə hamiləliyin süni şəkildə dayandırılmasına qadının öz istəyi ilə icazə verildi.

Bundan sonra ölkədə abortların sayı kəskin artdı. Məsələn, 1964-cü ildə RSFSR-də 5,46 milyon abort qeydə alındığı göstərilir. Sonrakı onilliklərdə bu məsələ SSRİ-nin demoqrafik siyasəti və əhali artımı ilə bağlı müzakirələrin əsas mövzularından birinə çevrildi.

Lakin SSRİ-nin gələcək taleyi baxımından ən mühüm hadisələrdən biri 1956-cı ilin fevralında baş verdi.

14–25 fevral 1956-cı ildə Sov.İKP-nin XX qurultayı keçirildi. Fevralın 25-də qurultayın qapalı iclasında Nikita Xruşşov “Şəxsiyyətə pərəstiş və onun nəticələri haqqında” məruzə ilə çıxış etdi.

Bu məruzə Stalin dövrünün siyasi irsinə münasibətin köklü şəkildə dəyişməsinə səbəb oldu. Sonrakı proseslərdə repressiyalar, kollektivləşmə, sənayeləşmə və Böyük Vətən müharibəsində ölkə rəhbərliyinin rolu ilə bağlı geniş müzakirələr başladı.

SSRİ-nin sonrakı tarixini müxtəlif cür qiymətləndirmək mümkündür. Lakin bir sıra tədqiqatçılar üçün 1950-ci illərin ortalarından etibarən qəbul edilən siyasi, iqtisadi və hərbi qərarlar sovet dövlətinin əvvəlki inkişaf modelindən uzaqlaşmasının başlanğıcı hesab olunur.

SSRİ-nin süqutuna hələ uzun illər qalırdı. Lakin onun siyasi və ideoloji sistemində baş verən dəyişikliklərin ilk ciddi izləri artıq 1950-ci illərin ortalarında görünməyə başlamışdı.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az