Daşlara həkk olunan türk tarixi: Balballar – qədim türklərin sirli daş heykəlləribackend

Daşlara həkk olunan türk tarixi: Balballar – qədim türklərin sirli daş heykəlləri

Min ildən artıqdır ki, Orta Asiyanın çöllərində, dağ yamaclarında və qədim türk yurdlarında daşdan yonulmuş insan fiqurları tarixə şahidlik edir. Onların bəziləri əlində qədəh tutub sanki uzaqlara baxır, digərləri sərt üz ifadəsi, bığları, geyimləri və döyüşçü görkəmi ilə diqqəti cəlb edir. Bu daş fiqurlar adi heykəllər deyil. Onlar qədim türklərin dünyagörüşünü, dəfn adətlərini, hərbi ənənələrini və sənətkarlıq bacarığını əks etdirən qiymətli tarixi abidələrdir.

Türk dünyasında bu abidələr çox vaxt balbal adı ilə tanınır. Xüsusilə Şərqi Türküstan ərazisində qorunub saxlanılan daş heykəllər qədim türk mədəniyyətinin öyrənilməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Balballar nə üçün yaradılırdı?

Balbalların tarixi əsasən VI–XIII əsrləri əhatə edən qədim türk dövrü ilə əlaqələndirilir. Onlara Avrasiyanın geniş ərazisində – Altay və Sayan dağlarından Monqolustana, Qazaxıstana, Qırğızıstana və Şərqi Türküstana qədər rast gəlinir.

Bu abidələrin yaradılması qədim türklərin ölüm, ruh, axirət və əcdadlara münasibəti ilə sıx bağlı idi. Onlar üçün ölüm insanın həyatının tamamilə sona çatması demək deyildi. Ölən şəxsin ruhunun başqa bir aləmdə yaşamağa davam etdiyinə inanılırdı.

Qədim türk ənənəsində mühüm şəxslərin – xaqanların, sərkərdələrin, tayfa başçılarının və nüfuzlu döyüşçülərin xatirəsini əbədiləşdirmək üçün xüsusi memorial komplekslər yaradılırdı. Bu komplekslərdə daş hasarlar, qurbanvermə və anım mərasimləri üçün nəzərdə tutulan sahələr, insan fiqurlu heykəllər və daş sıraları yer alırdı.

Daş heykəllərin bir çoxu ölən şəxsin özünü simvolizə edirdi. Onlar sanki həmin insanın daşlaşmış obrazı, gələcək nəsillərə ünvanlanan xatirəsi idi.

Balbalların digər maraqlı funksiyası isə döyüşçünün sağlığında qazandığı qələbələrlə əlaqələndirilir. Tədqiqatçıların geniş yayılmış izahına görə, döyüşdə öldürülmüş düşmənlərin hər biri onun məzar kompleksi yaxınlığında bir daşla təmsil edilirdi. Beləliklə, daşların sayı bəzən mərhumun döyüşlərdəki qələbələrinin və öldürdüyü düşmənlərin simvolik göstəricisi hesab olunurdu.

Bəzi tədqiqatlarda bu daşların öldürülmüş düşmənlərin ruhlarını təmsil etdiyi və axirət dünyasında mərhuma xidmət edəcəyi ilə bağlı qədim türk təsəvvürlərinə də diqqət çəkilir. Bununla belə, bütün balbalların mənası və funksiyası barədə alimlər arasında tam yekdil fikir yoxdur.

Orxon abidələrində balbalların sirri

Balballar haqqında ən mühüm məlumat mənbələrindən biri qədim türk yazılı abidələridir. Xüsusilə VIII əsrə aid Orxon kitabələri bu ənənənin öyrənilməsində müstəsna əhəmiyyət daşıyır.

Digər maraqlı məqam budur ki, xaqanlar üçün yaradılan memorial komplekslər adi tayfa başçılarının xatirəsinə ucaldılan abidələrdən daha mürəkkəb quruluşa malik olurdu. Bu da qədim türk cəmiyyətində sosial və siyasi iyerarxiyanın dəfn və anım mərasimlərində də özünü göstərdiyini sübut edir.

Daş heykəllər niyə insanlara bənzədilirdi?

Balbalların ən diqqətçəkən xüsusiyyəti onların insan formasında hazırlanmasıdır. Bu heykəllərdə üz cizgiləri, saç düzümü, bığ, saqqal, baş geyimləri, kəmərlər və geyim elementləri xüsusi diqqətlə işlənirdi.

Əksər kişi heykəllərində sağ əl sinə səviyyəsində qaldırılır və əldə qədəh təsvir edilir. Sol əl isə çox vaxt beldəki kəmərə və ya silaha yaxın vəziyyətdə göstərilir. Bəzi nümunələrdə xəncər, qılınc, kəmər tokası və müxtəlif bəzək əşyaları da təsvir olunub.

Bu detallar təsadüfi deyildi. Onlar heykəlin hansı dövrə, mədəniyyətə və sosial təbəqəyə aid olduğunu müəyyənləşdirmək üçün arxeoloqlara mühüm məlumat verir.

Əldə tutulan qədəh isə xüsusilə maraqlı simvoldur. Onun mərhumun xatirəsinə keçirilən anım və qurbanvermə mərasimləri, eləcə də qədim türk dünyasında qonaqpərvərlik və mərasim mədəniyyəti ilə əlaqəli olduğu düşünülür.
Maraqlıdır ki, daş fiqurların hamısı kişi obrazında deyil. Qadın heykəllərinə də rast gəlinir. Bəzi nümunələrdə qadın geyimi, saç düzümü və bəzək əşyaları təsvir edilib. Bu isə qədim türk cəmiyyətində qadınların da xatirəsinin monumental sənətdə yaşadıldığını göstərir.

Balbal, yoxsa daş baba? Çoxlarının bilmədiyi mühüm fərq

Bu mövzuda bir məqamı xüsusi qeyd etmək lazımdır. Gündəlik dildə insan formasında olan bütün qədim türk daş fiqurlarına balbal deyilsə də, arxeoloji ədəbiyyatda bu terminlərin fərqləndirilməsi vacib hesab olunur.
Daş baba və ya insan formalı daş heykəl mərhumun özünü təmsil edən, üz cizgiləri və geyim detalları işlənmiş abidədir.

Balbal isə dar mənada memorial kompleksin yaxınlığında, əsasən şərq istiqamətində uzanan sıra boyunca düzülmüş, çox vaxt insan siması olmayan və sadə şəkildə yonulmuş daşlara deyilir. Bu daşların öldürülmüş düşmənləri təmsil etməsi geniş yayılmış izahlardan biridir.

Yəni internetdə və gündəlik danışıqda balbal adlandırılan bəzi heykəllər elmi baxımdan əslində daş baba və ya daş heykəl hesab edilə bilər.

Bu fərq əhəmiyyətlidir. Çünki hər daş heykəlin balbal olduğunu söyləmək tarixi və arxeoloji baxımdan düzgün deyil.

Şərqi Türküstan – qədim daş heykəllərin qorunduğu böyük tarixi məkan

Bu fərqlilik qədim daş ustalarının hər fiquru eyni qəliblə hazırlamadığını göstərir. Heykəllərin üz cizgilərində fərdi xüsusiyyətlərin əks etdirilməsi onların müəyyən şəxsləri və ya sosial obrazları təmsil etməsi ehtimalını gücləndirir.
Burada başqa bir maraqlı məqam da var: daş heykəllərin hazırlanmasında istifadə edilən material bölgənin təbii şəraitindən asılı olaraq dəyişirdi. Qranit, qumdaşı və digər yerli süxurların işlənməsi üçün daş ustalarından böyük peşəkarlıq tələb olunurdu.

Bəzi heykəllərdə üz cizgiləri olduqca dəqiq işlənib, digərlərində isə yalnız başın və bədənin ümumi forması verilib. Zaman keçdikcə külək, yağış, temperatur fərqləri və digər təbii təsirlər onların səthini aşındırıb.

Buna baxmayaraq, əsrlər boyu açıq səma altında qalan bu abidələrin bir çoxu öz ilkin formasını müəyyən qədər qoruyub saxlaya bilib.

Balballar türk mədəniyyətinin hansı coğrafiyaya yayıldığını göstərir?

İslamın yayılması ilə balbal ənənəsi niyə zəiflədi?

Qədim türk cəmiyyətində daş heykəllərin ucaldılması atalar kultu və ölüm sonrası həyatla bağlı təsəvvürlərin mühüm hissəsi idi. Lakin Orta Asiyada İslam dininin yayılması və möhkəmlənməsi ilə bu ənənə tədricən zəifləməyə başladı.

İslamın qəbulundan sonra dəfn və məzar mədəniyyətində yeni dini qaydalar və estetik yanaşmalar formalaşdı. İnsan fiqurlu qəbirüstü heykəllərin hazırlanması əvvəlki dövrlərlə müqayisədə azaldı.

Bununla belə, qədim ənənələr birdən-birə yox olmadı. Bəzi bölgələrdə daş üzərində təsvirlər, simvolik fiqurlar və müxtəlif qəbirüstü bəzəklər uzun müddət yaşamağa davam etdi.

Oktay Bellinin araşdırmasında da qeyd olunur ki, türk xalqlarının daş heykəl və balbal ənənəsi müxtəlif formalarda davam etmiş, qərbə köçən türk toplumları vasitəsilə Anadoluya qədər yayılmışdır.

Üçüncüsü, daş heykəllərdəki geyim, silah, bəzək və məişət elementləri qədim türk cəmiyyətinin sosial quruluşunu və mədəniyyətini öyrənmək üçün əvəzsiz mənbədir.

Dördüncüsü, bu abidələrin geniş coğrafiyada yayılması türk tarixinin yalnız bir ərazi ilə məhdudlaşmadığını, Avrasiyanın müxtəlif bölgələrində dərin mədəni izlər buraxdığını göstərir.

Ən maraqlısı isə budur ki, bu daşların hər biri sanki öz dövrünün bir insanını bu günə qədər yaşadır. Onların kim olduğunu, hansı döyüşlərdə iştirak etdiyini, hansı tayfaya mənsub olduğunu və hansı hadisələrin şahidi olduğunu tam öyrənmək həmişə mümkün deyil. Ancaq daş üzərində qorunan üz cizgiləri, geyim və əşyalar keçmişlə bu gün arasında görünməz bir körpü yaradır.

Min il əvvəl bir türk ustasının yonduğu daş bu gün də danışır. Sadəcə, onun dilini anlamaq üçün tarixə, arxeologiyaya və qədim türk mədəniyyətinə bələd olmaq lazımdır.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir

*

*

*