Övliya Çələbi Osmanlı dövrünün ən maraqlı səyyahlarından biri, sanki öz dövrünün İndiana Consu və Baron Münhauzeninin birləşmiş obrazıdır. Onun şəxsiyyəti real tarixlə əfsanənin qovuşduğu sərhəddə dayanır. Məhz buna görə də əsərlərini oxumaq olduqca maraqlıdır.

Bursalılar üçün isə Övliya Çələbinin xüsusi yeri var. Çünki Bursa onun doğma İstanbuldan kənarda ətraflı təsvir etdiyi ilk şəhər olub.

Bəs bu insanı canlı əfsanəyə çevirən nədir? Onun XVII əsrdə qələmə aldığı oncildlik “Səyahətnamə” əsəri niyə bu gün də tarixçiləri heyrətləndirir?

Ad günündə görülən yuxu: hər şey necə başladı?

Övliya Çələbi İstanbulda saray zərgərinin imkanlı ailəsində dünyaya gəlib. Yaxşı təhsil alıb, Quranı əzbər bilib və Sultan IV Muradla şəxsən tanış olub. Qarşısında sarayda parlaq karyera qurmaq imkanı vardı. Lakin 1630-cu ilin avqustunda, 19-cu doğum günü gecəsində gördüyü bir yuxu onun həyatını tamamilə dəyişdi.

Rəvayətə görə, yuxusunda qarşısında nur içində görünən Məhəmməd peyğəmbəri görüb. Həyəcandan dili dolaşıb. Peyğəmbərdən “Şəfaət ya Rəsulallah!” — yəni “Ey Allahın elçisi, mənə şəfaət et!” demək əvəzinə, dilindən “Səyahət ya Rəsulallah!” — “Ey Allahın elçisi, mənə səyahət nəsib et!” sözləri çıxıb.

Rəvayətə görə, peyğəmbər gülümsəyərək ona xeyir-dua verib.

Bu yuxudan sonrakı ilk on il ərzində Övliya Çələbi doğma İstanbulun küçələrini, məhəllələrini və tarixi abidələrini araşdırıb. Daha sonra isə yola çıxaraq təxminən 40 il ərzində Osmanlı imperiyasını və qonşu ölkələri gəzib.

Tarixlə əfsanənin arasında: Övliya Çələbi nə dərəcədə həqiqəti yazırdı?

Tarixçilər Övliya Çələbinin əsərlərini həm sevir, həm də ehtiyatla araşdırırlar.

Bir tərəfdən, onun on cildlik “Səyahətnamə”si XVII əsrin coğrafiyası, şəhərləri, əhalisi, adət-ənənələri, ticarəti və gündəlik həyatı haqqında əvəzsiz məlumatlar verir. Digər tərəfdən, Övliya qeyri-adi hekayələr danışmağı, eşitdiklərini bəzəməyi və oxucunun təxəyyülünü hərəkətə gətirməyi xoşlayırdı.

Vergilərdən və qala divarlarından danışmaq onu darıxdıranda, sanki fantastika aləminə keçirdi.

Havada donan pişiklər

Ərzurumun sərt soyuqlarını təsvir edərkən Övliya Çələbi belə bir əhvalat danışır: guya bir pişik bir damdan digərinə tullanarkən havada donub. Yalnız yaz gəlib hava isinəndə buz açılıb, pişik miyoldamağa davam edərək yerə düşüb.

Balıq-insanlar və cadugərlər

Krım və Qafqaz haqqında yazılarında o, gecələr səmanın üzərində döyüşən cadugərlərdən, Qara dənizdən çıxan insanbaşlı məxluqlardan bəhs edir.

XVII əsrdə aviasiya?

Övliya Çələbinin ən məşhur hekayələrindən biri də uçuş cəhdləri ilə bağlıdır. O, Hezərfən Əhmədin süni qanadlarla Bosfor boğazını keçdiyini, Lagari Həsənin isə barıtla işləyən qurğu vasitəsilə göyə qalxdığını yazıb.

Bu hadisələrin nə dərəcədə həqiqətə uyğun olduğu bu gün də müzakirə mövzusudur. Övliya gördüklərini təsvir edirdi, yoxsa şəhər əfsanələrini özünəməxsus şəkildə təqdim edirdi? Bəzən bunu ayırd etmək çətindir.

Övliya Çələbi və Bursa: “Su şəhəri”

1640-cı ildə Övliya Çələbinin atasından xəbərsiz şəkildə İstanbulu tərk edərək Bursaya getdiyi bildirilir. Şəhər onu valeh edib. Həmin vaxt 29 yaşında olan səyyah burada yazı üslubunu daha da təkmilləşdirib və Bursaya dair son dərəcə poetik təsvirlər yaradıb.

Onun şəhər haqqında ən məşhur ifadələrindən biri türklər arasında bu gün də tanınır:

“Velhasıl kelâm, Bursa sudan ibarettir” — “Bir sözlə, Bursa sudan ibarətdir”.

Övliya Çələbi Bursanın təbii sərvətlərini, tarixi abidələrini, bazarlarını və gündəlik həyatını heyranlıqla təsvir edib.

O, xüsusilə bunlara diqqət yetirib:

* 17 növ armud: Uludağın ətəklərində yetişən şirəli və şirin meyvələr.

* Çəkirgənin termal bulaqları: Müxtəlif isti suların xüsusiyyətləri və onların müalicəvi təsiri haqqında təsvirlər.

* Bazarlar və ipək karvansaraları: Şəhərin ticarət həyatının rəngarəng mənzərəsi.

* Ulu Cami: Bursanın möhtəşəm dini və memarlıq abidəsi.

Onun qeydləri XIX əsrdə baş vermiş dağıdıcı 1855-ci il zəlzələsindən əvvəlki Bursanın tarixi mənzərəsini araşdırmaq baxımından da əhəmiyyətlidir.

Bəs XVII əsrdə Bursaya səyahət edən bir insan Övliya Çələbinin təsvirlərindən yararlanaraq hansı yerləri ziyarət etməli idi?

Çəkirgənin termal hamamları

Övliya Çələbi rahatlığı və təmizliyi sevən bir insan idi. Bursanın isti bulaqları onun xüsusi marağına səbəb olmuşdu. O, xüsusilə Əski Kaplıca və Yeni Kaplıca hamamlarını təsvir edirdi.

Onun qeydlərində bu suların müxtəlif xəstəliklərə faydalı olduğu barədə fikirlərə rast gəlinir. Bəzi suların oynaq ağrılarına, digərlərinin isə dəri problemlərinə kömək etdiyinə inanılırdı.

Səyyahın təsvirləri həmin dövrdə insanların termal bulaqlara münasibətini, sağlamlıq anlayışını və hamam mədəniyyətini öyrənmək baxımından maraqlıdır.

Bursanın ən möhtəşəm tarixi abidələrindən olan Ulu Cami Övliya Çələbinin diqqətini xüsusilə cəlb edib.

Onu heyrətləndirən məqamlardan biri məscidin daxilində yerləşən, dəstəmaz almaq üçün istifadə edilən şadırvan idi. Böyük ibadət məkanında suyun səsinin yaratdığı sakitlik və əks-səda səyyahın təsvirlərində xüsusi yer tuturdu.

Ulu Cami yalnız dini ibadət yeri deyil, həm də Osmanlı memarlığının, şəhər mədəniyyətinin və ictimai həyatının mühüm nümunələrindən biri idi.

Bursa qalası, Topxana və qədim şəhər

Övliya Çələbi Bursanın qala divarları ilə əhatələnmiş qədim hissəsini də ətraflı təsvir edib. Onun qeydlərində qala daxilindəki evlər, yerli hakimlərin iqamətgahları və şəhərin müdafiə sistemi haqqında məlumatlar var.

Səyyahı ən çox heyran edən mənzərələrdən biri isə qala yüksəkliklərindən görünən Bursa düzənliyi idi.

Onun poetik təsvirini belə canlandırmaq olar: Uludağdan süzülən çayların və kiçik axarların gümüşü xətlər kimi uzandığı, yaşıllıqların isə zümrüd xalını xatırlatdığı geniş bir mənzərə…

Bu cür qeydlər şəhərin tarixi coğrafiyasını və keçmişdəki görünüşünü təsəvvür etməyə imkan verir.

Qurmanlar üçün cənnət: bazarlar və meyvə bağları

XVII əsrdə Bursa mühüm ticarət və sənətkarlıq mərkəzi idi. Övliya Çələbi də yerli bazarların və meyvə bağlarının təsvirinə xüsusi yer ayırıb.

Onun yazılarında Bursada yetişən armud növləri, xüsusilə “bəy armudu”, üzüm, əncir və şabalıd haqqında təriflərə rast gəlinir.

Səyyahın təsvirlərinə görə, Soyuqqapı bazarında satılan ağ undan hazırlanmış çörək uzun müddət təzəliyini qoruyur və gözəl ətri ilə seçilirdi.

Belə qeydlər təkcə yeməklər haqqında məlumat vermir. Onlar həm də şəhərin kənd təsərrüfatını, ticarət əlaqələrini və yerli əhalinin qidalanma mədəniyyətini anlamağa kömək edir.

Övliya Çələbinin Bursaya aid əhvalatları

Uludağın zirvəsindəki müqəddəslər və əriməyən qar

Övliya Çələbi Uludağı — həmin dövrdə Keşişdağ və ya Olimp adlandırılan dağı təsvir edərkən özünəməxsus mistik üslubuna sadiq qalıb.

Onun nəql etdiyi rəvayətə görə, dağın zirvəsində yaşayan zahidlər ilin bütün fəsillərində təmiz qar və buz toplayır, sonra onları qatırlarla İstanbul və Bursa saraylarına aparırdılar. Qar sultanların içkilərini soyutmaq üçün istifadə olunurdu.

Səyyahın danışdığına görə, həmin qar müqəddəs insanların duaları sayəsində yolda ərimirdi.

Bu cür hekayələr Övliya Çələbinin dünyagörüşünü və dövrünün xalq inanclarını əks etdirir.

Irqandı körpüsü: həqiqət və şişirdilmiş rəvayətlər

Bursanın məşhur Irqandı körpüsü də Övliya Çələbinin diqqətini cəlb etmişdi.

Bu körpünün özəlliyi onun üzərində sənətkar dükanlarının yerləşməsi idi. Körpü şəhərin ticarət və sənətkarlıq həyatının maraqlı nümunələrindən sayılırdı.

Lakin Övliya Çələbinin təsvirində bu mənzərə daha möhtəşəm görünür. Onun yazısında körpünün üzərində 200 dükanın yerləşdiyi bildirilir. Halbuki körpüdəki dükanların sayı barədə tarixi məlumatlar bu rəqəmi ayrıca yoxlamağı tələb edir.

Səyyahın təsvirində körpünün altından gur axan çaydan da bəhs edilir. Halbuki bu gün həmin ərazidən keçən Gökdərə daha çox dağ çayını xatırladır.

Övliya Çələbinin qeydləri ilə real mənzərə arasındakı bu fərqlər onun təsvirlərinin bəzən şişirdilmiş ola biləcəyini göstərir.

Qızıl xəzinə və körpünün yaranması haqqında rəvayət

Övliya Çələbinin nəql etdiyi əhvalatlardan birinə görə, Osmanlıların Bursanı fəth etdiyi XIV əsrdə Gökdərə dərəsində dolaşan cəsur bir əsgər qayaların arasından qəribə səs eşidir:

“Ey! Çölə çıxım, yoxsa içəridə qalım?”

Əsgər qorxub qaçmaq əvəzinə qılıncını çıxarır, qayaya zərbə vuraraq qışqırır: “Çıx, nə dayanıb qalmısan!”

Rəvayətə görə, həmin anda qaya parçalanır, torpaq silkələnir və qayaların arasından saysız-hesabsız qızıl sikkə tökülməyə başlayır. Guya bu, əsrlər boyu gizli qalmış Bizans xəzinəsi idi.

Əsgərin xəzinənin böyük hissəsini Sultan Orxan Qaziyə verdiyi, qalan pulla isə şəhər üçün körpü tikdirdiyi söylənilir. Körpüyə “Irqandı” adı da qayaların silkələnməsi ilə əlaqələndirilir.

Bu hekayə körpünün yaranması haqqında tarixi fakt kimi deyil, Övliya Çələbinin nəql etdiyi rəvayət kimi qəbul edilməlidir.

Beləliklə, onun təxəyyülündə adi bir çay körpüsü qızıl xəzinə ilə bağlı möhtəşəm əfsanəyə çevrilir.

Səfərin sonu

Övliya Çələbi at belində, piyada və gəmilərlə minlərlə kilometr yol qət edib. Vyanadan Krıma, Sudandan Misirə qədər geniş əraziləri gəzib.

Təxminən 73 yaşında vəfat etdiyi güman olunur. Ölüm yeri kimi əsasən Qahirə göstərilir. Onun geridə qoyduğu əlyazmalar isə sonrakı əsrlərdə tarixçilər üçün əvəzsiz mənbəyə çevrilib.

• Övliya Çələbi ciddi elmi metodlarla işləyən müasir tarixçi deyildi. O, həyatı, insanları, yol əhvalatlarını və yeni üfüqləri sevən, gördüklərini özünəməxsus təxəyyüllə qələmə alan səyyah idi.

Məhz buna görə onun əsərindəki Bursa yadda qalan bir şəhər kimi canlanır: canlı, səs-küylü, yaşıllıqlara bürünmüş, bulaqları ilə məşhur, təzə çörək və yetişmiş armud ətri ilə yadda qalan bir şəhər…

Övliya Çələbinin əsl böyüklüyü yalnız gəzdiyi yerlərin çoxluğunda deyil, XVII əsrin dünyasını özündən sonrakı nəsillər üçün sözlərlə yaşada bilməsindədir. Onun yazdıqları sayəsində bu gün də əsrlər əvvəlki şəhərlərin küçələrində gəzmək, bazarlarının səsini eşitmək və insanlarının həyatını təsəvvür etmək mümkündür.

Müəllif: Yevgeniya Çetin.
Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az