Şuşaya səfər edən bəzi turistlərin şəhərdəki qaya və daşların üzərinə müxtəlif yazılar yazması cəmiyyətdə haqlı narazılıq doğurub. Bu cür davranış təkcə şəhərin estetik görünüşünə xələl gətirmir, eyni zamanda tarixi və mədəni irsə münasibətdə ciddi suallar yaradır.

Məsələ ilə bağlı Şuşa Şəhəri Dövlət Qoruğu İdarəsinin beynəlxalq münasibətlər və ictimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin müdiri Səmayə Məmmədova qurumun adından ictimaiyyətə müraciət edib. O bildirib ki, bu kimi hallar ilk dəfə deyil və maarifləndirmə işləri aparılmasına, cərimələr tətbiq edilməsinə baxmayaraq, xoşagəlməz hallar davam edir.

Əslində, Şuşada belə bir davranışın yolverilməzliyi barədə əlavə izah verməyə ehtiyac belə olmamalıdır. Çünki söhbət adi bir turizm məkanından deyil, Azərbaycan tarixinin ən mühüm səhifələrinin yazıldığı şəhərdən gedir.

Şuşanın hər daşı, hər qayası, hər küçəsi və hər divarı özündə müəyyən bir tarixi yaddaş daşıyır. Bu şəhər uğrunda yüzlərlə insan həyatını itirib, şəhid olub. Buna görə də şəhidlərin xatirəsinin qorunması yalnız onların adlarının çəkilməsi və ya abidələrin önünə gül qoyulması ilə məhdudlaşmamalıdır. Tarixi məkanlara münasibət də həmin yaddaşa hörmətin göstəricisi olmalıdır.

Şəhidlərin xatirəsi müqəddəsdir. Lakin bu müqəddəs xatirəni təsadüfi, qeyri-peşəkar və vizual baxımdan şəhərin simasına zərər vuran üsullarla ifadə etmək düzgün deyil. Daşın, qayanın və ya tarixi səthin üzərinə ad yazmaq heç bir halda xatirəni əbədiləşdirmək anlamına gəlmir.

Əksinə, belə davranış xatirəyə hörmət əvəzinə onun dəyərdən salınmasına gətirib çıxara bilər.

Bu baxımdan bir məqamı xüsusi vurğulamaq lazımdır: ölkəmizdə şəhidlərin adlarının və xatirələrinin əbədiləşdirilməsi üçün kifayət qədər rəsmi məkanlar mövcuddur. Şəhidlərin adına yaradılmış abidələr, parklar, xiyabanlar, memorial komplekslər və digər məkanlar məhz onların xatirəsinin gələcək nəsillərə çatdırılması məqsədi daşıyır. Bu obyektlərin hazırlanmasında peşəkar yanaşma, memarlıq prinsipləri və ictimai məkanın estetik tələbləri nəzərə alınır.

Deməli, kiminsə öz adını, yaxınlarının adını və ya hər hansı başqa ifadəni tarixi daşın üzərinə yazmasına ehtiyac yoxdur. Xatirə qorunacaqsa, bunu tarixi irsə zərər vurmadan etmək mümkündür.

Daşlara, divarlara və digər obyektlərə yazı yazılması isə əks effekt yaradır. Bir tərəfdən insan öz izini qoyduğunu düşünür, digər tərəfdən isə ümumi mənzərədə növbəti bir yazı yaranır. Bir müddət sonra həmin ərazi çoxsaylı yazılarla çirklənir və nəticədə tarixi məkan öz ilkin görünüşünü itirir.

Bu problemin başqa şəhər və ölkələrin timsalında da necə ciddi nəticələr doğurduğunu görmək mümkündür. Avropanın bir sıra şəhərlərində qraffiti və icazəsiz yazılar binaların, yaşayış məhəllələrinin və şəhər mühitinin görünüşünü əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Bu yazıların təmizlənməsi isə bəzən həm böyük maliyyə, həm də ciddi vaxt tələb edir.

Üstəlik, tarixi və mədəni əhəmiyyət daşıyan obyektlərdən yazıların silinməsi adi divarın təmizlənməsindən fərqlənir. Burada hər hansı yanlış müdaxilə səthin özünə, materiala və tarixi izlərə zərər vura bilər. Yəni bir nəfərin bir neçə saniyə ərzində etdiyi hərəkətin nəticəsini aradan qaldırmaq üçün sonradan peşəkar mütəxəssislərin uzun müddət işləməsi lazım gəlir.

Məsələ yalnız Şuşa ilə də məhdudlaşmır. Azərbaycanda müxtəlif vaxtlarda ictimai və şəxsi əmlaka, binalara və şəhər obyektlərinə oxşar müdaxilələrin şahidi olmuşuq. Nizami Kino Mərkəzinin binasında və digər yerlərdə baş verən analoji hallar da cəmiyyət tərəfindən ciddi narazılıqla qarşılanıb və vandalizm kimi qiymətləndirilib. Belə hadisələrlə bağlı aidiyyəti şəxslər barəsində hüquqi tədbirlərin görülməsi isə ictimai əmlakın qorunmasının məsuliyyət məsələsi olduğunu göstərir.

Burada əsas məsələ ondan ibarətdir ki, qaydalar hamı üçün eyni olmalıdır. İstər yerli sakin, istər turist, istərsə də hər hansı digər şəxs olsun, ictimai və şəxsi əmlaka zərər vurmaq, tarixi obyektlərin görünüşünü dəyişdirmək və onların üzərinə yazı yazmaq qəbuledilməzdir.

Şuşa isə bu baxımdan daha həssas yanaşma tələb edir. Çünki şəhər təkcə turizm məkanı deyil, Azərbaycanın tarixinin, mədəniyyətinin və milli yaddaşının mühüm hissəsidir. Şuşada yerləşən hər bir tarixi tikili, abidə, küçə, daş və divar şəhərin ümumi simasının bir parçasıdır.

Bu səbəbdən Şuşaya gələn hər bir insan özünü sadəcə turist kimi deyil, tarixi məkana qonaq gəlmiş şəxs kimi aparmalıdır. Qonaq getdiyi evdə necə davranırsa, tarixi şəhərə də həmin məsuliyyətlə yanaşmalıdır.

İctimai əmlaka münasibət əslində cəmiyyətin mədəni səviyyəsinin göstəricilərindən biridir. Şəhərin küçəsini, parkını, abidəsini, binasını və digər obyektlərini qorumaq yalnız dövlət qurumlarının işi deyil. Bu, hər bir vətəndaşın və hər bir ziyarətçinin məsuliyyətidir.

Əlbəttə, maarifləndirmə mühüm vasitədir. İnsanlara tarixi məkanların əhəmiyyəti izah edilməli, xüsusilə məktəblərdə və turizm marşrutlarında bu istiqamətdə maarifləndirici işlər gücləndirilməlidir. Lakin maarifləndirmə ilə yanaşı, nəzarət və məsuliyyət mexanizmləri də effektiv işləməlidir.

Çünki qaydanı pozan şəxs bilməlidir ki, tarixi obyektə vurduğu zərər nəticəsiz qalmayacaq. Məsuliyyətin tətbiqi cəzalandırmaqdan daha çox, profilaktik xarakter daşımalıdır. İnsan bilməlidir ki, bir daşın üzərinə yazdığı ad sadəcə “xatirə” deyil, həm də tarixi və ictimai məkana müdaxilədir.

Şuşanın qorunması yalnız onun binalarının və abidələrinin qorunması demək deyil. Şəhərin bütöv siması, tarixi atmosferi və təbii mühiti də qorunmalıdır. Bu şəhərdə hər bir detalın öz dəyəri var.

Şəhidlərin xatirəsini yaşatmağın ən doğru yolu isə onların uğrunda can verdiyi dəyərləri qorumaqdır. Şəhərin daşını yazı ilə “işarələmək” yox, onu olduğu kimi gələcək nəsillərə çatdırmaq əsl ehtiramdır.

Şuşada hər bir daşın üzərində bizim tariximiz var. Ona görə də həmin daşların üzərinə şəxsi adlarımızı deyil, tariximizin özünü yazmağa ehtiyacımız var.

KONKRET.az-ın Analitik Qrupu