1618-ci il noyabrın 8-də İngiltərənin məşhur dənizçisi, səyyahı, şairi və macəraçısı Uolter Rali edam edildi. Kraliça I Yelizavetanın sevimlilərindən biri, saray intriqalarının iştirakçısı, dəniz ekspedisiyalarının təşkilatçısı və Yeni Dünya ilə bağlı iddialı planların müəllifi olan Rali həyatının son anlarında belə yumor hissini itirməmişdi.
Təxminən 66 yaşında edam hökmü ilə üzləşən Ralinin dostuna istehza ilə belə dediyi rəvayət olunur:
“Tez gəl, yoxsa dar ağacının yanında yaxşı yer tapa bilməyəcəksən. Orada çox adam olacaq. Mənə isə ən yaxşı yer artıq ayrılıb”.
Edamdan əvvəl cəllad ondan başını ənənəyə uyğun şəkildə müəyyən istiqamətə çevirməsini istəyəndə Rali yenə də zarafatından qalmadı:
“Fərqi yoxdur, dostum, başın harada olmasının. Əsas odur ki, ürək lazımi yerdə olsun”.
Bu sözlər onun həyatının son dəqiqələrində belə özünəməxsus cəsarətini və istehzalı xarakterini qoruduğunu göstərən məşhur rəvayətlərdən biridir.
Kasıb zadəgan ailəsindən kral sarayına
Uolter Rali (Walter Raleigh) təxminən 1552–1554-cü illərdə İngiltərənin Devon qraflığında kasıb zadəgan ailəsində dünyaya gəlib. Onun dəqiq doğum tarixi məlum deyil. Lakin erkən yaşlarından fərqlənən cəsarəti, intellekti, geniş maraq dairəsi və öyrənməyə həvəsi gələcəkdə böyük nüfuz qazanmasına şərait yaradıb.
Gənc yaşlarında Fransada dini müharibələrdə protestant huqenotların tərəfində vuruşub. Daha sonra Oksford Universitetində təhsil alıb və 1570-ci illərin ortalarında Londona gəlib.
Həmin dövr İngiltərəsi cəsarətli, iddialı və istedadlı gənclər üçün böyük imkanlar ölkəsi idi. Qılınc oynatmağı bacaran, eyni zamanda qələmi ilə də seçilən insanlar sarayda nüfuz qazanmağa çalışırdılar. Rali də məhz belə şəxslərdən biri idi.
Onun həyatı İngiltərə kraliçası I Yelizaveta ilə tanışlıqdan sonra tamamilə dəyişdi. İrlandiyadakı üsyanların yatırılmasında iştirak edən gənc zabit sarayda diqqət çəkdi. Kraliça onun nitqini, davranışlarını, cəsarətini və özünəinamını bəyənmişdi. Qısa müddətdə Rali sarayın nüfuzlu simalarından birinə çevrildi.
Onun kraliçanın plaşını palçığa ataraq Yelizavetanın ayaqqabılarının çirklənməsinin qarşısını alması barədə məşhur rəvayət də bu dövrə aiddir. Həmin hekayənin tarixi həqiqət olub-olmaması mübahisəlidir, lakin Ralinin kraliçanın diqqətini cəlb etmək üçün nə qədər cəsarətli və nümayişkaranə davranışlara hazır olduğunu yaxşı ifadə edir.
İrlandiyada hərbi əməliyyatlarda iştirak etdikdən sonra orada torpaq mülkləri əldə etdi. Ardınca iqtisadi imkanları genişləndi, saraydakı mövqeyi möhkəmləndi. 1585-ci ildə I Yelizaveta ona cəngavər titulu verdi. Beləliklə, bir vaxtlar kasıb zadəgan ailəsindən çıxmış gənc İngiltərənin ən nüfuzlu şəxslərindən birinə çevrildi.
Dəniz ekspedisiyaları, piratlıq və Yeni Dünya arzusu
Uolter Ralinin maraqları yalnız saray həyatı və siyasətlə məhdudlaşmırdı. O, dəniz səfərlərinə, coğrafi kəşflərə, ticarətə və hərbi ekspedisiyalara böyük maraq göstərirdi.
Xüsusilə İspaniyanın Amerikadakı sərvətləri İngiltərənin diqqətini cəlb etdiyi bir dövrdə Rali dəniz ekspedisiyalarının təşkilinə və maliyyələşdirilməsinə başladı. O, müxtəlif kapitanların səfərlərinə sərmayə qoyur, əldə edilən qənimət və gəlirlərdən pay götürürdü. Bu fəaliyyətlər onu dövrün dənizçilik və ekspedisiya dünyasının tanınmış simalarından birinə çevirdi.
1584-cü ildə Ralinin təşəbbüsü ilə Şimali Amerikanın Atlantik sahillərinə ekspedisiya təşkil edildi. İngilislər Roanok adası və ətraf əraziləri araşdırdılar. Rali həmin torpaqları kraliça I Yelizavetanın şərəfinə “Virciniya” adlandırdı. Bu ad sonradan daha geniş ərazi ilə əlaqələndirildi.
Rali Şimali Amerikada ingilis müstəmləkəsinin yaradılmasına çalışan əsas şəxslərdən biri idi. 1587-ci ildə onun dəstəyi ilə Roanok adasında yeni ingilis yaşayış məntəqəsi quruldu. Lakin bu müstəmləkə sonradan müəmmalı şəkildə yoxa çıxdı. Tarixdə “İtkin koloniya” adı ilə qalan bu hadisə Amerika tarixinin ən böyük sirrlərindən biri hesab olunur.
Rali həm də İngiltərədə yeni bitkilərin yayılması ilə əlaqələndirilir. Onun kartof və tütünün ölkəyə gətirilməsində mühüm rol oynadığı barədə geniş yayılmış fikirlər var. Lakin bu bitkilərin İngiltərəyə ilk dəfə məhz onun tərəfindən gətirildiyini söyləmək tarixi baxımdan dəqiq deyil.
Kraliçanın ölümündən sonra dəyişən tale
I Yelizavetanın 1603-cü ildə vəfat etməsi Ralinin həyatında dönüş nöqtəsi oldu. Taxta çıxan I Yakovla münasibətləri əvvəlki kimi olmadı. O, yeni hakimiyyətə qarşı sui-qəsd hazırlamaqda ittiham edilərək həbs edildi və ölüm hökmünə məhkum olundu. Sonradan hökmün icrası təxirə salındı və Rali uzun müddət London qülləsində saxlanıldı.
1616-cı ildə azadlığa buraxıldıqdan sonra İspaniyanın nəzarətində olan Cənubi Amerika ərazilərində qızıl axtarışı məqsədilə ekspedisiyaya rəhbərlik etdi. Lakin səfər uğursuzluqla nəticələndi. İngiltərənin İspaniya ilə münasibətləri də ciddi şəkildə gərginləşdi. Ralinin ekspedisiyası zamanı baş verən hadisələr onun yenidən həbsinə və əvvəlki ölüm hökmünün icrasına səbəb oldu.
1618-ci il noyabrın 8-də Uolter Rali Londonda edam edildi. Beləliklə, İngiltərə tarixinin ən ziddiyyətli və maraqlı şəxsiyyətlərindən birinin həyatına son qoyuldu.
Tarixdə qalan ad
Uolter Rali yalnız dənizçi və macəraçı deyildi. O, həm də şair, yazıçı, tarixçi və siyasi xadim kimi tanınırdı. Onun həyatı XVI–XVII əsrlər İngiltərəsinin dənizçilik ambisiyalarını, müstəmləkəçilik siyasətini, saray intriqalarını və hakimiyyət uğrunda mübarizəni özündə birləşdirirdi.
Bu gün onun adı xüsusilə ABŞ-ın Şimali Karolina ştatında yaşadılır. Ştatın paytaxtı Rali şəhəri (Raleigh) onun şərəfinə adlandırılıb. Bununla belə, onu Amerika sivilizasiyasının qurucularından biri kimi təqdim etmək müəyyən tarixi sadələşdirmə olardı. Rali Şimali Amerikada ingilis müstəmləkəçiliyinin ilkin təşəbbüskarlarından biri idi.
Onun həyatı bir daha göstərir ki, tarixdə böyük şöhrət qazanan insanların taleyi heç də həmişə qələbələrlə başa çatmır. Bir vaxtlar kraliçanın sevimlisi, sarayın ən nüfuzlu adamlarından biri olan Uolter Rali ömrünün sonunda edam kürsüsünə gətirildi. Amma o, son nəfəsinə qədər özünəməxsus istehzasını və cəsarətini qorudu.
Bəlkə də Ralini əsrlər sonra belə xatırladan əsas məqam məhz budur: o, həyatını itirsə də, son sözündə belə xarakterini itirmədi.
Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az