Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin 8-9 iyul tarixlərində Minskə rəsmi səfəri iki ölkə arasında münasibətləri yeni səviyyəyə qaldırdı. Səfərin mərkəzi hadisəsi Strateji Tərəfdaşlıq Münasibətlərinin Qurulmasına dair Bərabər Deklarasiyanın imzalanması oldu. Bu, uzunmüddətli ikitərəfli əməkdaşlığın istiqamətini müəyyən edən əsas sənəd sayılır.
Deklarasiya iqtisadiyyat, ticarət, investisiya, elm-texnika, mədəniyyət və humanitar sahələrdə, habelə regional təhlükəsizlik məsələlərində əməkdaşlığa təkan verməyi hədəfləyir və istehsal, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat-logistika sahələrində dərin inteqrasiyaya xüsusi diqqət yetirir. Praktiki tərəf də diqqətdən kənar qalmayıb: hər iki ölkənin hökuməti 2026-2030-cu illər üçün konkret hədəflər, vaxt çərçivələri və məsul qurumları müəyyənləşdirən beşillik planlar hazırlayıb, bunlardan əsası Ticarət-İqtisadi Əməkdaşlıq üzrə Yol Xəritəsidir. Tərəflər 2030-cu ilədək ikitərəfli ticarət dövriyyəsini 2 milyard dollara çatdırmağı qarşılarına məqsəd qoyublar. Bu, əvvəllər hədsiz görünən 1 milyard dollarlıq bariyerin artıq keçildiyini nəzərə alaraq, real və nail olunası hədəf kimi təqdim olunur.
Diqqətçəkən məqamlardan biri nüvə enerjisi sahəsidir: Özbəkistan öz ilk atom elektrik stansiyasının tikintisini davam etdirdiyi üçün Mirziyoyev Belarus təcrübəsindən istifadəyə maraq göstərib, Belarus isə öz AES-ni istismar təcrübəsini, texnologiyasını və kadrlarını paylaşmağa hazır olduğunu bildirib.
Miqrasiya təklifi: iqtisadi zərurətdən doğan çağırış
Səfərin ən çox müzakirə doğuran hissəsi Lukaşenkonun əmək miqrasiyası ilə bağlı açıqlaması oldu. Lukaşenko Özbəkistandan əmək miqrantlarını Belarusa cəlb etmək istəyini bir daha dilə gətirdi və “Belarusa insanlar lazımdır, xüsusən Özbəkistandan” — deyib. O, daha konkret şəkildə isə bildirib: “Özbəklər bizim ölkədə çox sevilir. Ona görə də pakistanlılardan əvvəl sizin xalqınızın ailələri ilə bizə gəlməsini istərdim. Kənd təsərrüfatında mənzil, pulsuz təhsil və səhiyyə təmin edirik — Belaruslar üçün olan eyni şərtlər. Şəhərlərdə bir az gözləmək lazım gələcək, amma mənzil orada da olacaq”.
Maraqlıdır ki, bu, təzə bir təşəbbüs deyil — Lukaşenko eyni təklifi martda Özbəkistanın Belarusdakı səfiri ilə görüşdə də səsləndirmişdi. Bu təkrar, məsələnin Minsk üçün strateji, yalnız simvolik olmayan əhəmiyyət daşıdığını göstərir.
Bu təklifin arxasında hansı reallıq durur?
Lukaşenkonun ritorikası, yəni “torpaqlarımız boş qalmasın”, “tez tərpənməliyik, gecikəriksə başqaları gələr” kimi mesajları Belarusun üzləşdiyi struktur problemi açıq şəkildə ifadə edir: demoqrafik tənəzzül və işçi qüvvəsi qıtlığı, xüsusən kənd təsərrüfatı sektorunda. Sovet dövründən qalma kolxoz-sovxoz infrastrukturunun davamlılığı üçün Belarusun daim işçi əlinə ehtiyacı var, lakin ölkənin özünün əhalisi azalır və gənclər şəhərlərə, bəzən də xaricə üz tutur.
Bu baxımdan Özbəkistan seçimi təsadüfi deyil: Mərkəzi Asiyanın ən çox əhaliyə malik ölkəsi kimi Özbəkistan işçi qüvvəsi ixracında artıq təcrübəlidir (Rusiya bazarı buna misaldır), və Lukaşenkonun rəqib kimi “pakistanlıları” xatırlatması göstərir ki, Belarus miqrant əməyi bazarında regional rəqabətin fərqindədir.
Amma bu təklifin reallaşma perspektivi bir neçə sualla qarşılaşır:
Geosiyasi risk faktoru
Belarus Rusiya ilə sıx inteqrasiya olunub, beynəlxalq sanksiyalar altındadır və Qərblə münasibətləri gərgindir. Ailələrini köçürəcək özbəkistanlılar üçün bu, uzunmüddətli sabitlik baxımından risk ola bilər.
Vədlərin institusional təminatı
Pulsuz təhsil, səhiyyə və mənzil vədləri cəlbedicidir, lakin bunların hüquqi statusu (vətəndaşlıq yolu varmı, əmək müqaviləsinin şərtləri necədir) açıqlamada dəqiqləşdirilməyib.
Özbəkistanın öz mövqeyi
Daşkənd tərəfindən bu təklifə rəsmi dəstək və ya təşviq siyasəti hələ elan olunmayıb. Bu, birtərəfli dəvətdən kollektiv proqrama keçib-keçməyəcəyini müəyyənləşdirən əsas amildir.
Beləliklə, bu səfər Belarus-Özbəkistan münasibətlərinin ötən illərdə tədricən dərinləşən xəttinin təbii davamıdır. Belə ki, Özbəkistan hazırda Belarusun MDB daxilində üçüncü, dünya üzrə isə ilk onluqda olan ticarət tərəfdaşlarından biridir. Strateji tərəfdaşlıq deklarasiyası formal-siyasi çərçivəni möhkəmləndirsə də, əmək miqrasiyası təklifi göstərir ki, Minsk üçün bu tərəfdaşlığın praktiki nüvəsi məhz insan resursu qıtlığının həllindədir. Növbəti aylarda bu təklifin konkret proqrama, yoxsa yalnız siyasi rituala çevrildiyi aydınlaşacaq.
Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az