Bu gün ayaqqabı alarkən heç kimin ağlına gəlmir ki, sağ ayaq üçün olan ayaqqabı niyə soldakı ilə eyni deyil. Bu, bizə o qədər adi görünür ki, sanki həmişə belə olub. Halbuki ayaqqabının sağ və sol ayağa uyğun hazırlanması insanlıq tarixində kifayət qədər gec formalaşmış vərdişdir.
İnternetdə isə bu tarixlə bağlı maraqlı bir iddia dolaşır: guya sağ və sol ayaqqabını ilk dəfə İngiltərə kralı IV Corc icad edib.
Bu hekayənin qəhrəmanı adi bir hökmdar da deyildi.
Dəbdəbəni sevən kral
IV Corc 1762-ci ildə anadan olub. Atası III Corcun səhhətində yaranan problemlərdən sonra 1811-ci ildən etibarən Şahzadə-regent kimi faktiki olaraq ölkəni idarə edib. 1820-ci ildə taxta çıxıb və 1830-cu ildə ölümünə qədər Böyük Britaniya kralı olub.
IV Corc tarixə daha çox siyasi fəaliyyətindən yox, dəbdəbəli həyat tərzi, bahalı geyimləri, zinət əşyaları, mebelə, memarlığa və modaya olan böyük həvəsi ilə düşüb.
O, öz dövrünün ən böyük moda həvəskarlarından biri hesab olunurdu. Geyimləri üçün böyük məbləğlər xərcləyir, xüsusi dərzilər və ustalarla işləyirdi. Kralın geyimləri o qədər diqqət çəkirdi ki, onun moda seçimləri müəyyən mənada dövrün aristokratik zövqünə də təsir göstərirdi.
Məhz bu səbəbdən onun adı ayaqqabı tarixində də peyda olub.
Bəs insanlar əvvəllər ayaqqabını necə geyinirdilər?
Bu gün sağ və sol ayağın anatomik fərqi hamıya məlumdur. Lakin keçmişdə ayaqqabıların böyük hissəsi bu fərq nəzərə alınmadan hazırlanırdı.
Ayaqqabılar “düz qəlib” prinsipi ilə tikilirdi. Yəni sağ və sol ayaq üçün ayrıca forma nəzərdə tutulmurdu. Eyni ayaqqabı həm sağ, həm də sol ayaqda istifadə edilə bilirdi.
Bu, ilk baxışdan narahat görünə bilər. Lakin ayaqqabı geyindikcə ayağın formasını alırdı. Beləliklə, zaman keçdikcə insanın ayağına uyğunlaşırdı.
Əlbəttə, imkanlı insanlar üçün vəziyyət bir qədər fərqli idi.
Kral və aristokratlar ayaqqabılarını sifarişlə hazırlada bilirdilər. Ustalar müştərinin ayağının ölçüsünü götürür, xüsusi qəliblər hazırlayır və daha rahat ayaqqabı tikirdilər.
IV Corc kimi dəbdəbəyə böyük əhəmiyyət verən bir hökmdarın da ayaqqabılarının xüsusi hazırlanması tamamilə mümkündür.
Amma bu, sağ və sol ayaqqabının məhz onun tərəfindən icad edildiyini göstərmir.
Əfsanə haradan yaranıb?
Məsələ də elə buradadır.
IV Corcla bağlı yayılan məşhur hekayəyə görə, kral üçün tikilən çəkmələr ilk dəfə sağ və sol ayağın formasına uyğun hazırlanıb. Sonradan isə bu üsul bütün ayaqqabı istehsalına keçib.
Hekayə gözəl səslənir.
Bir kral var. O, rahat ayaqqabı istəyir. Ustalar onun üçün sağ və sol ayağa uyğun fərqli çəkmələr hazırlayırlar. Daha sonra bu yenilik bütün dünyaya yayılır.
Amma tarixdə çox vaxt ən gözəl hekayələr ən doğru hekayələr olmur.
Tarixçilərin yanaşmasına görə, sağ və sol ayaq üçün ayrıca ayaqqabı hazırlanmasını IV Corcun şəxsi ixtirası kimi təsdiqləyən mötəbər sənəd yoxdur.
Əslində bu dəyişiklik bir insanın qərarı ilə deyil, uzun müddət ərzində baş verib.
Ayaqqabı da sənayeləşmə ilə dəyişdi
XIX əsrdə sənaye istehsalının inkişafı ayaqqabı dünyasını da kökündən dəyişdirdi.
Əvvəllər ayaqqabı əsasən ustalar tərəfindən əl ilə hazırlanırdı. Hər bir cüt üçün uzun vaxt və zəhmət tələb olunurdu. Lakin fabrik istehsalının genişlənməsi ilə ayaqqabıların daha sürətli və daha böyük miqdarda hazırlanmasına ehtiyac yarandı.
Bu mərhələdə qəliblər, kəsim üsulları və müxtəlif mexaniki avadanlıqlar inkişaf etməyə başladı.
Xüsusilə ABŞ-da XIX əsrin ortalarından etibarən ayaqqabı istehsalında standartlaşdırma sürətləndi. 1850-ci illərdən başlayaraq yeni maşınların tətbiqi istehsalı kütləviləşdirdi.
Daha sonra ABŞ Vətəndaş müharibəsi zamanı ordu üçün çoxlu sayda ayaqqabı və çəkməyə ehtiyac yaranması bu prosesi daha da sürətləndirdi. Əsgərləri eyni standart ölçülərdə ayaqqabılarla təmin etmək üçün istehsal texnologiyalarının inkişafı vacib idi.
Beləliklə, ayaqqabının sağ və sol ayağa uyğunlaşdırılması tədricən daha geniş yayılmağa başladı.
Deməli, IV Corcun heç bir rolu olmayıb?
Bunu da qəti şəkildə demək düzgün olmaz.
IV Corcun dövründə varlı və aristokrat təbəqə üçün ayaqqabıların fərdi sifarişlə hazırlanması, ayağın formasına uyğunlaşdırılması və müxtəlif ölçülərdən istifadə edilməsi mümkündür.
Kralın öz geyimlərinə və rahatlığına həssas münasibəti belə nümunələrin məşhurlaşmasına da təsir göstərmiş ola bilər.
Lakin burada mühüm fərq var:
IV Corcun fərdi ayaqqabılarının sağ və sol ayağa uyğun hazırlanması başqa şeydir, sağ və sol ayaqqabının ixtiraçısının məhz IV Corc olduğunu söyləmək isə tamam başqa.
Birincinin tarixi konteksti var. İkincini isə etibarlı sənədlərlə təsdiqləmək çətindir.
Bəs niyə bu əfsanəyə inanırlar?
Çünki bu, mükəmməl bir tarixi lətifədir.
Bir tərəfdə ekstravaqant kral, digər tərəfdə gündəlik həyatımızın ayrılmaz hissəsi olan ayaqqabı.
Üstəlik, hekayə çox sadə izah verir: guya bu gün hamımızın istifadə etdiyi sağ və sol ayaqqabının arxasında bir kral dayanır.
Tarixi əfsanələr məhz belə yaranır. Gerçək hadisənin müəyyən hissəsi götürülür, onun ətrafına sadə və yadda qalan süjet qurulur və zaman keçdikcə həmin süjet “tarixi fakt” kimi yayılır.
IV Corcun dəbdəbəli həyat tərzi bu əfsanənin yaranması üçün kifayət qədər əlverişli zəmin yaradıb.
Əslində isə dəyişiklik daha böyük idi
Sağ və sol ayaqqabının meydana çıxması bir kralın qərarından daha çox, insanların rahatlıq anlayışının, sənətkarlığın və sənaye istehsalının inkişafının nəticəsi idi.
Əvvəlcə ayaqqabı ayağın formasına uyğunlaşırdı.
Sonralar isə ayaqqabının özünü ayağa uyğunlaşdırmağa başladılar.
Bu, kiçik görünən, amma gündəlik həyatın rahatlığını ciddi şəkildə dəyişdirən texnoloji və mədəni dönüş idi.
Ona görə də IV Corcla bağlı məşhur hekayəyə belə yanaşmaq daha doğrudur:
Kral sağ və sol ayaqqabını icad etməyib. Amma onun dövrü ayaqqabının fərdiləşdirilməsi və rahatlaşdırılması tarixində mühüm keçid mərhələlərindən birinə təsadüf edir.
Və bəlkə də bu hekayənin ən maraqlı tərəfi elə budur: bəzən tarixdə ən çox yayılan “faktlar” tamamilə uydurma olmur. Onların içində kiçik bir həqiqət olur, zaman keçdikcə isə həmin həqiqət əfsanəyə çevrilir.
Natiq Səlim,
KONKRET.az