“Axşam düşən kimi içimizə ermənilər gələrdi. Təxminən 150 qadının arasından 10-11 nəfərini seçib aparardılar. Səhərə qədər həmin qadınlara təcavüz edərdilər. Onlar geri qaytarılanda qan içində olardılar. Elə vəziyyətə düşərdilər ki, ayaqlarını aralayaraq uzanır, otura bilmirdilər…”
Bu dəhşətli sözlər Seheri adlı qadının şahid ifadələrindəndir.
Mənbələrdə dəfələrlə cinsi zorakılığa məruz qaldığı bildirilən 7 yaşlı Fatma və 9 yaşlı Güfazının, zorla aparılmaq istənilərkən özlərini körpüdən Mermit çayına atan iki gəlinin – Zahidə və Fatmanın, eləcə də Dərviş Əfəndinin gözü qarşısında zorakılığa məruz qaldığı deyilən Həyriyə və Şadiyənin taleyi haqqında ağır ifadələr yer alır.
Şahid ifadələrində 70 yaşlı Gevaş müftisinin də xüsusi amansızlıqla işgəncəyə məruz qaldığı bildirilir. İddiaya görə, onun ağzına balta sapı qalınlığında taxta parçası salınmış, dili kəsilərək həmin parçaya mıxlanmışdı.
Bunlar insanlığa qarşı törədildiyi iddia olunan ağır cinayətlərin təsviridir. Hər bir belə hadisə tarixi yaddaşda araşdırılmalı və öz hüquqi-siyasi qiymətini almalıdır.
AKDAMAR KİLSƏSİ – TARİXİN AĞIR İTTİHAMLARI
Birinci Dünya müharibəsi illərində Van və ətraf bölgələrdə erməni silahlı dəstələri ilə Osmanlı qüvvələri arasında qanlı qarşıdurmalar baş verirdi. Həmin dövrün faciələri nəticəsində bölgənin müsəlman əhalisi də ağır itkilərə məruz qalmışdı. Müxtəlif tarixi mənbələrdə kəndlərin dağıdılması, dinc sakinlərin öldürülməsi, qadınlara qarşı zorakılıq və əmlakın talan edilməsi barədə məlumatlara rast gəlinir.
Mətnlərdə Vanın Zeve kəndinin əhalisinin, o cümlədən qadınların, uşaqların və yaşlıların qətlə yetirildiyi də iddia olunur. Həmin hadisələr bölgədə yaşayan müsəlman əhalinin yaşadığı faciələrin bir hissəsi kimi təqdim edilir.
Rusiya imperiyasının müharibədən çəkilməsindən sonra bölgədə yaranmış silah və hakimiyyət boşluğu da vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirmişdi. Müxtəlif silahlı dəstələrin fəaliyyəti Şərqi Anadoluda zorakılığın və qarşılıqlı qırğınların genişlənməsinə səbəb olmuşdu.
VAN GÖLÜNÜN QANLI SƏHİFƏLƏRİ
Təqdim olunan tarixi rəvayət və şahid ifadələrində Van şəhərinə hücum zamanı dinc sakinlərin canlarını qurtarmaq üçün gölə doğru qaçdıqları bildirilir. Vanla Akdamar adası arasında sərnişin daşıyan gəmilərin köməyinə ümid edən insanlar həmin gəmilərə minərək xilas olmağa çalışıblar.
Lakin iddialara görə, faciə elə gölün ortasında davam edib. Gəmilərdəki türk kişilərinin öldürülərək suya atıldığı, qadınların isə Akdamar adasına aparılaraq cinsi zorakılığa məruz qaldığı bildirilir.
Bu hadisələr haqqında yayılan rəvayətlər Akdamar adasının tarixini qanlı faciələr və insanlıq dramı ilə əlaqələndirir. Adanın “Təcavüz adası” adlandırılması da məhz həmin iddialarla bağlıdır.
Tarix yalnız bir xalqın ağrısını və faciəsini xatırlamaqdan ibarət olmamalıdır. Hansı tərəfdən törədilməsindən asılı olmayaraq, dinc əhaliyə qarşı qətliamlar, işgəncələr və cinsi zorakılıq insanlığa qarşı cinayətlərdir. Bu faciələrin qurbanlarının etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq xatırlanması və onların taleyinin araşdırılması tarixi ədalətin tələbidir.
Heç bir xalqın başına gələn faciə digər xalqın ağrısını unutmaq və ya inkar etmək üçün əsas ola bilməz.
Van və ətraf bölgələrdə həlak olmuş, zorakılığa məruz qalmış günahsız insanların xatirəsi ehtiramla yad edilməlidir.
Tarixi ədalət seçici ola bilməz. Hər bir qurbanın taleyi araşdırılmalı, hər bir cinayət sənədləşdirilməli və həqiqət üzə çıxarılmalıdır.
Müəllif: Sait Görəgən
Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az
