Başına taxılan tapança: 1916-cı ildə amerikalı mühəndisin qeyri-adi hərbi ixtirasıbackend

Başına taxılan tapança: 1916-cı ildə amerikalı mühəndisin qeyri-adi hərbi ixtirası

Birinci Dünya müharibəsinin qızğın çağında, 1916-cı ildə amerikalı mühəndis Albert Bekon Pratt qoruyucu dəbilqə ilə tapançanı birləşdirən olduqca qeyri-adi silahın patentini aldı. Bu ixtira ilk baxışdan fantastik filmlərdəki silahları xatırlatsa da, onun arxasında konkret hərbi məqsədlər dayanırdı.

Prattın ideyası sadə idi: əsgər təhlükəni hiss edən kimi başını həmin istiqamətə çevirir. Deməli, başa bərkidilmiş silah da avtomatik olaraq hədəfə yönəlməlidir. Beləliklə, döyüşçünün silahı qaldırmağa, nişan almağa və atəş açmağa sərf etdiyi vaxta qənaət ediləcəkdi.

İxtiranın üç əsas məqsədi

Pratt bu konstruksiyanın bir neçə üstünlüyə malik olacağını düşünürdü.

Başın hərəkəti ilə nişan almaq

İnsan təhlükə hiss etdikdə instinktiv olaraq başını həmin istiqamətə çevirir. Adi silahla atəş açmaq üçün isə bundan sonra tüfəngi qaldırmaq, hədəfi nişan almaq və tətiyi çəkmək lazım gəlirdi.

Prattın fikrincə, dəbilqəyə bərkidilmiş silah başın hərəkəti ilə birlikdə hədəfə yönələcəkdi. Bu, xüsusilə gecə saatlarında səngərlərə qəfil hücum zamanı əsgərə üstünlük verə bilərdi.

Əlləri sərbəst saxlamaq

Birinci Dünya müharibəsinin mövqe döyüşləri əsgərlərdən eyni vaxtda bir neçə işi yerinə yetirməyi tələb edirdi. Onların əlləri daim silah, alət və müxtəlif avadanlıqlarla məşğul olurdu.

Başda yerləşdirilən silah isə əlləri sərbəst saxlayaraq döyüşçüyə əsas işini dayandırmadan özünü müdafiə etmək imkanı verməli idi. Pratt bu ixtiranın xüsusilə istehkamçılar, rabitəçilər, artilleriyaçılar və sürücülər üçün faydalı olacağını düşünürdü.

Səngərdə əlavə məişət funksiyası

İxtiranın ən qəribə xüsusiyyətlərindən biri isə onun əlavə məişət funksiyası idi. Pratt dəbilqənin yuxarı hissəsini açılıb-bağlanan formada hazırlamışdı. Silahın lüləsini qoruyan örtük isə dəstək rolunu oynaya bilirdi.

Nəticədə əsgər dəbilqəni tərsinə çevirərək onu tonqal üzərində yemək bişirmək üçün qazan kimi istifadə edə bilərdi. Görünür, ixtiraçı səngər həyatının bütün çətinliklərini nəzərə almağa çalışmışdı.

Silah necə işləyirdi?

Prattın hazırladığı qurğu adi birtək atəşli tapança deyildi. O, sərbəst qapaq prinsipi ilə işləyən kompakt yarımavtomatik mexanizm nəzərdə tutmuşdu.

Atəş açıldıqdan sonra giliz yan tərəfdəki xüsusi dəlikdən xaric olur, növbəti patron isə avtomatik olaraq lüləyə ötürülürdü.

Dəbilqənin ölçülərini mümkün qədər kiçik saxlamaq üçün silahın əsas hissələri üfüqi müstəvidə yerləşdirilmişdi. Lülə mərkəzdə, tətik mexanizmi solda, səkkiz patron tutumlu dəyişdirilə bilən qutu daraq isə sağda yerləşirdi.

Ən maraqlı məqam isə atəş mexanizminin işə salınma üsulu idi. Əsgər tətiyi əli ilə çəkməli deyildi. Bunun əvəzinə konstruksiyaya xüsusi elastik boru və armudşəkilli ucluq daxil edilmişdi.

Döyüşçü həmin ucluğu ağzına alaraq kəskin şəkildə üfürürdü. Hava təzyiqi membranı hərəkətə gətirir, membran isə metal çubuğu itələyərək tətik mexanizmini işə salırdı. Nəticədə çəkic hərəkətə gəlir və atəş açılırdı.

Atəşdən sonra təzyiq azalır, mexanizm əvvəlki vəziyyətinə qayıdır, tapança isə geri təpmə enerjisi hesabına növbəti patronu lüləyə ötürürdü.

İxtiranın zəif tərəfləri

Mexanizm mühəndislik baxımından maraqlı olsa da, real döyüş şəraitində ciddi problemlər yarada bilərdi.

Əvvəla, atəşin nəfəs vasitəsilə idarə olunması təhlükəsizlik baxımından etibarlı deyildi. Gərgin döyüş şəraitində əsgərin qışqırması və ya qeyri-ixtiyari nəfəs hərəkəti silahın təsadüfən işə düşməsinə səbəb ola bilərdi. Bu isə qarşıda hərəkət edən döyüş yoldaşının həyatını təhlükəyə atırdı.

Bundan başqa, bir sıra texniki və fizioloji problemlər də vardı:

– Güclü geri təpmə: Atəş zamanı yaranan impuls baş və boyun nahiyəsinə ötürülə, boyun fəqərələrinin zədələnməsi və beyin silkələnməsi riski yarada bilərdi.
– Güclü səs və alov: Atəş zamanı yaranan gurultu və lülədən çıxan alov birbaşa atıcının üzünə yaxın məsafədə baş verirdi.
– **Dəqiqlik problemi:** Başın hərəkəti ilə nişan almaq nəzəri baxımdan mümkün olsa da, bu üsulla dəqiq atəş açmaq olduqca çətin idi.

Əslində, sistem yalnız səngərdə bir neçə addımlıq məsafədə baş verən qəfil qarşıdurmalar üçün nəzərdə tutula bilərdi. Orta və uzaq məsafələrdə dəqiq atəş açmaq isə demək olar ki, mümkün deyildi.

Pratt geri təpmə problemini də düşünmüşdü

Mühəndis atəş zamanı yaranan geri təpmənin əsgərin boynu üçün təhlükəli ola biləcəyini anlayırdı. Buna görə də konstruksiyada xüsusi amortizasiya sistemi nəzərdə tutmuşdu.

Silah mexanizmi dəbilqəyə tam sabitlənməmişdi. Atəş zamanı tapançanın əsas hissəsi dəbilqənin yuxarı hissəsindəki xüsusi istiqamətləndirici yivlər boyunca geriyə hərəkət edirdi. Güclü yay isə geri təpmə enerjisini qismən udmalı və mexanizmi yenidən ilkin vəziyyətinə qaytarmalı idi.

Bundan əlavə, Pratt güclü tüfəng patronlarından deyil, nisbətən zəif .38 kalibrli tapança patronlarından istifadə etməyi nəzərdə tutmuşdu.

Patent sənədləri göstərir ki, mühəndis mexanizmin texniki tərəflərini kifayət qədər ətraflı işləyib hazırlamışdı. O, avtomatik doldurma sistemini, gilizin çıxarılmasını, pnevmatik idarəetməni və geri qaytarıcı yayı nəzərə almışdı. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, insan fiziologiyasını və real döyüş şəraitinin tələblərini lazımi səviyyədə qiymətləndirə bilməmişdi.

Nəticədə ABŞ ordusu bu layihəyə maraq göstərmədi. İxtira praktiki hərbi tətbiq üçün perspektivli hesab edilmədi və sınaqlara buraxılmadı.

Bir əsr sonra ixtiranı yenidən sınaqdan keçirdilər

Lakin Prattın qəribə ideyası tamamilə unudulmadı.

Discovery telekanalının “Dünyanı sarsıdan ixtiralar” (Inventions That Shook the World) proqramının 1910-cu illərə həsr olunmuş buraxılışı üçün mühəndis və silah ustalarından ibarət komanda 1916-cı il patentinin çertyojları əsasında işlək prototip hazırladı.

İlk sınaqlar xüsusi sensorlarla təchiz edilmiş ballistik manekendə aparıldı. Məqsəd atəş zamanı yaranan geri təpmənin dəbilqəyə və boyun nahiyəsinə təsirini müəyyənləşdirmək idi.

İlkin sınaqların nəticələrindən sonra könüllü prototip dəbilqəni başına taxaraq xüsusi boruya üfürməklə hədəfə atəş açdı.

Nəticə maraqlı idi: Prattın ixtirası həqiqətən işləyirdi!

Başın çevrilməsi ilə silahı hədəfə yönəltmək və nəfəs vasitəsilə atəş açmaq mümkün oldu. Güllələr hədəfə dəydi. Deməli, mühəndisin nəzəri hesablamalarının bir hissəsi praktikada öz təsdiqini tapmışdı.

Lakin çatışmazlıqlar da özünü dərhal göstərdi. Yaylı amortizasiya sistemi zəif patronların geri təpməsini müəyyən qədər azaltsa da, hər atəş zamanı baş kəskin şəkildə geriyə hərəkət edir, qulaqbatırıcı gurultu və göz önündə alov yaranırdı.

Yekun qərar: işləyən, amma döyüş üçün yararsız ixtira.

Albert Bekon Prattın dəbilqə-tapançası mühəndislik tarixinin ən qəribə hərbi layihələrindən biri kimi yadda qaldı. O, texniki baxımdan işlək qurğu yarada bilmişdi, lakin bu, onun real döyüşdə effektiv olacağı demək deyildi.

Bəzən bir ixtiranın işləməsi onun faydalı olması üçün kifayət etmir. Prattın layihəsi də bunun əyani nümunəsidir.

Natiq Səlim,
KONKRET.az

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir

*

*

*