1977-ci ildə xristian missioneri və dilçi alim Daniel Everett Amazon meşələrinin dərinliklərində yaşayan Piraha qəbiləsinə getmək qərarına gəldi. Məqsədi onların dilini və mədəniyyətini öyrənmək, eyni zamanda xristianlığı təbliğ etmək idi.

Everett birinci məqsədinə artıqlaması ilə nail oldu. O, Pirahaların arasında təxminən 30 il yaşadı, onların dili və dünyagörüşü haqqında araşdırmalar apardı və bir neçə kitab yazdı. Lakin ikinci məqsədi – onları öz dininə cəlb etmək baş tutmadı.

Bizim “yüksək sivilizasiya standartlarımızla” baxdıqda Pirahalar primitiv qəbilə təsiri bağışlaya bilər. Onların dilində cəmi 8 samit və 3 sait olduğu bildirilir. Say sistemi də olduqca fərqlidir: ənənəvi rəqəmlər əvəzinə “çox” və “az” kimi anlayışlardan istifadə edirlər.

Bəs belə bir cəmiyyət haqqında 30 il ərzində nə öyrənmək olar? Məlum olur ki, çox şey. Hətta insan xoşbəxtliyinin özü haqqında.

Pirahalar haqqında aparılan müşahidələr onların həyat tərzində müasir insan üçün maraqlı görünən bir xüsusiyyətin olduğunu göstərir: onlar sadə həyatlarından məmnun görünürlər. Halbuki Amazon meşələrində həyat heç də asan deyil. Burada zəhərli ilanlar, vəhşi heyvanlar və müxtəlif xəstəliklər insan həyatı üçün daim təhlükə yarada bilər.

Bəs onların sakit və rahat həyat hissinin sirri nədədir? Everettin müşahidələrində bunun əsas səbəblərindən biri Pirahaların zamana və cəmiyyətə münasibəti ilə əlaqələndirilir. Pirahaların dünyagörüşündə bizim alışdığımız “keçmiş-bu gün-gələcək” bölgüsü fərqli xarakter daşıyır. Onlar üçün birbaşa yaşanan təcrübə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Əgər insan bir hadisənin şahidi olmayıbsa, həmin hadisə haqqında danışmaq və onu mütləq həqiqət kimi qəbul etmək o qədər də vacib sayılmır.

Bu yanaşma onların dünyagörüşünün əsas prinsiplərindən biri kimi təqdim olunur: insanın həyatında bilavasitə yaşadığı və gördüyü şey əsasdır.

Gələcəyə münasibət də bizimkindən fərqlənir. Gələcək üçün uzunmüddətli planlar qurmaq, sabahın gətirəcəyi təhlükələr barədə daim narahat olmaq və hələ baş verməmiş hadisələr üzərində düşünmək onların həyatında müasir cəmiyyətlərdəki qədər mühüm yer tutmur.

Onların yuxu və gündəlik həyat ritmi də fərqlidir. Everettin təsvirlərinə görə, Pirahalar gecə uzun müddət yatmaq əvəzinə gün ərzində qısa müddətli yuxulara üstünlük verə bilirlər. Bunun arxasında onların insanın yuxudan sonra müəyyən mənada dəyişdiyi barədə təsəvvürlərinin dayandığı bildirilir.

Beləliklə, həyat onlar üçün günlərə, aylara və illərə bölünən uzun bir marafondan çox, fasiləsiz yaşanan bir prosesə çevrilir.

Bəlkə də ən maraqlısı budur: insan nə qədər az şeyi gələcək üçün daşıyırsa, bir o qədər az narahatlıq keçirir.

Pirahaların cəmiyyətində fərd və icma arasında da güclü bağlılıq mövcuddur. İcmanın üzvləri bir-birinin rifahına cavabdehdir. Hər bir insan həm başqalarına ehtiyac duyur, həm də başqalarının qayğısını öz məsuliyyəti kimi qəbul edir. Burada bizim müasir dünyamız üçün düşündürücü bir paradoks ortaya çıxır.

Biz sivilizasiyanın inkişafını daha çox bilik, texnologiya, maddi rifah, sürət və gələcəyə hesablanmış planlarla ölçürük. Lakin bütün bunlarla birlikdə insanın narahatlığı da artır: sabah nə olacaq, daha çox necə qazanım, necə daha uğurlu olum, gələcəyimi necə təmin edim?

Pirahaların həyat tərzi isə tamam başqa sual doğurur:

Bəlkə də inkişafın yeganə ölçüsü daha çox şeyə sahib olmaq deyil, sahib olduqlarınla daha rahat yaşaya bilməkdir?

Daniel Everett Pirahalarla uzun illər keçirdikdən sonra onların dini dünyagörüşünü dəyişdirə bilmədi. Əksinə, bu təcrübə onun öz dini baxışlarının dəyişməsinə səbəb oldu. Everett sonradan xristian inancından uzaqlaşdığını açıqladı. O, Pirahalar haqqında düşünərkən belə bir sual ortaya qoyurdu:

“Hansı dünyagörüşü daha mütərəqqidir: insanı daim narahatlıq və təşviş içində saxlayan, bütün dünyanı nəhayət tam dərk edə biləcəyimizə inandıran dünyagörüşü, yoxsa həyatın mənasını onu olduğu kimi yaşamaq və ondan zövq almaq bacarığında görən dünyagörüşü?”

Və ardınca belə bir fikir səsləndirirdi:

“Bəlkə də bütün bu qayğıların və narahatlıqların mövcudluğu cəmiyyətin primitivliyinin göstəricisidir? Əgər belədirsə, onların yoxluğu bir mədəniyyəti daha inkişaf etmiş edə bilər. Bu halda Pirahalar kifayət qədər inkişaf etmiş xalq sayıla bilər”.

Bəlkə də bu hekayənin ən maraqlı tərəfi Pirahaların nə qədər “inkişaf etmiş” və ya “primitiv” olması deyil. Əsas sual başqadır:

Biz sivilizasiyanı inkişaf etdirdikcə həyatımızı asanlaşdırdıq, yoxsa sadəcə daha çox şeyi düşünmək məcburiyyətində qaldıq?

Bəlkə də bəzən xoşbəxt olmaq üçün dünyanı fəth etmək yox, yaşadığımız anı itirməməyi öyrənmək lazımdır.

Hazırladı: Natiq Səlim,
KONKRET.az