Sovet İttifaqında cibində bir neçə dollar əskinası olan insan belə həbs düşərgəsinə göndərilə bilərdi. Valyuta alverinə görə uzunmüddətli həbs cəzası, hətta ölüm hökmü nəzərdə tutulurdu. 1961-ci ildə Rokotov və Faybişenko valyuta əməliyyatlarına görə güllələndilər. Halbuki hökm çıxarılan zaman qanunvericilikdə belə bir cəza tədbiri nəzərdə tutulmamışdı.

Amma elə həmin vaxt Moskvaətrafı Bakovka qəsəbəsində başqa bir adam yaşayırdı. Onun qarajında onlarla xarici avtomobil vardı. Özü Porsche 911 markalı avtomobillə küçələrdə sərbəst gəzirdi və qonaqlarına fəxrlə deyirdi: “Mənim Brejnevdən də çox maşınım var”.

Bu, həqiqətən də belə idi.

Onun adı Viktor Lui idi. Hərçənd bu da əsl adı deyildi. O, 1928-ci ildə Moskvada Vitali Lui adı ilə dünyaya gəlmişdi. Anası doğuşdan az sonra vəfat etmiş, mühəndis olan atası isə Şərqi Prussiyadan gəlmiş bir ailənin nümayəndəsi olmuşdu.

Əslində, bu şəxsin erkən həyatı o qədər müəmmalıdır ki, hətta doğum ili müxtəlif sənədlərdə fərqli göstərilir. Əsl soyadı da bəzi mənbələrdə Lui, digərlərində isə Levin kimi qeyd olunur.

Hələ 14-15 yaşlarında Moskvadakı xarici səfirliklərdə işləməyə başlamış, diplomatlara xidmət göstərən “Metropol” restoranında müxtəlif tapşırıqları yerinə yetirmişdi. Müharibədən sonrakı Moskva üçün bu məkan qıt malların və xarici valyutanın dövr etdiyi yerlərdən biri idi.

Lakin Stalinin Sovet İttifaqında əcnəbilərlə hər hansı əlaqə xüsusi xidmət orqanlarının nəzarəti altında idi. Küçədən gələn istənilən adamın səfirlikdə işə düzəlməsi mümkün deyildi. Belə yerlərdə çalışan hər kəsdən xüsusi xidmət orqanları ilə əməkdaşlıq tələb olunurdu. Əks halda orada işləmək mümkün deyildi.

1940-cı illərin sonlarında Lui 25 il müddətinə əmək düşərgəsinə göndərildi. Onun konkret olaraq hansı cinayətə görə məhkum edildiyi bu günə qədər sirr olaraq qalır. Bəzi mənbələr valyuta və mal alverini, digərləri casusluğu, bir başqaları isə siyasi zarafat danışmasını səbəb göstərirlər. Lui isə heç vaxt konkret ittiham maddəsini açıqlamayıb.

Həmin dövrün reallıqları nəzərə alınarsa, onun bu barədə susması müəyyən şübhələr yaradır. Görünür, işin arxasında “müvafiq orqanların” xüsusi maraqları dayanırdı.

Lui düşərgədə də özünə yer tapmağı bacarmışdı. Rəhbərliyin yanında təchizat məsələləri ilə məşğul olur, məhbuslar arasında olan ziyalılarla əlaqələr qururdu. Yeni gələn məhbuslardan onların hansı işlə məşğul olduqlarını, nə ilə əlaqədar həbs edildiklərini soruşurdu. Halbuki düşərgənin yazılmamış qaydalarına görə, bu, kobud pozuntu hesab olunurdu. Belə davranış adətən yalnız məlumat ötürən şəxslərə xas idi.

O, ingilis dilini də elə düşərgədə, məhbuslar arasındakı filoloqlardan öyrənmişdi. Stalinin Sovet İttifaqında xarici dilə müstəqil maraq göstərmək belə xüsusi xidmət orqanlarının şübhəsinə səbəb ola bilərdi. Ancaq Luiyə heç kim mane olmurdu. Deməli, yuxarı dairələrdən buna icazə verilmişdi.

1956-cı ildə azadlığa buraxıldı və bəraət aldı. Keçmiş məhbus Moskvadakı Amerikanın CBS tele-radio şirkətinin bürosunda işə düzəldi. Daha sonra Britaniyanın “London Evening News” qəzetinə yazılar hazırlamağa başladı.

Beləliklə, o, SSRİ Xarici İşlər Nazirliyində xarici müxbir kimi rəsmi akkreditasiya almış yeganə sovet vətəndaşına çevrildi. Ondan əvvəl belə bir hal olmamışdı, ondan sonra da təkrarlanmadı.

1958-ci ilin noyabrında britaniyalı Cennifer Steytemlə evləndi. Cennifer Britaniya diplomatının ailəsində dayə işləyirdi. Toy mərasimi Moskvadakı Yeloxov kilsəsində pravoslav adətləri ilə keçirildi.

1950-ci illərin sonlarında sovet vətəndaşının əcnəbi qadınla evlənməsi xüsusi xidmət orqanlarının razılığını tələb edirdi. Yuxarıdan icazə olmasaydı, VVAQ belə nikahı rəsmiləşdirməzdi. Onların Nikolas, Maykl və Entoni adlı üç oğlu dünyaya gəldi. Hər üçü Britaniya vətəndaşlığı aldı.

1964-cü ilin oktyabrında Lui Xruşşovun istefası barədə xəbəri rəsmi açıqlamadan bir neçə saat əvvəl dünya mediasına çatdıran ilk şəxs oldu. Bu məlumat ona böyük qonorar qazandırdı və nüfuzunu tamamilə başqa səviyyəyə yüksəltdi.

Bundan sonra isə adi jurnalistə etibar edilməyəcək işlərə cəlb olunmağa başladı.

1967-ci ildə Stalinin qızı Svetlana Alliluyevanın “Dosta 20 məktub” adlı əlyazmasını heç kimdən icazə almadan xaricə göndərdi. Üstəlik, əsərin redaktə edilmiş variantını ötürdü. Həmin variantdan o vaxt fəaliyyətdə olan Siyasi Büronun üzvləri haqqında bütün qeydlər çıxarılmışdı.

Məqsəd sadə idi: kitabın nəşrinin qarşısını almaq mümkün deyilsə, heç olmasa, əvvəlcədən “lazımi” variantını çap etdirmək. Nəticədə kitab Avropada Amerika nəşrindən daha tez işıq üzü gördü və bununla da ətrafında yaranan böyük marağın qarşısı müəyyən qədər alındı.

Bu sövdələşmədən əldə etdiyi qonorarla Lui Londonda Porsche 911S aldı, avtomobili Moskvaya gətirdi, sovet nömrələri taxdırdı və paytaxt küçələrində sürməyə başladı. Halbuki həmin ölkədə insanların əksəriyyəti üçün “Volqa” sahibi olmaq belə böyük arzu idi.

Bir il sonra Aleksandr Soljenitsının “Xərçəng korpusu” romanı ilə bağlı da oxşar hadisə yaşandı. Əlyazma müəllifin xəbəri olmadan Qərbə ötürüldü. Məqsəd əsərin SSRİ-də “Novıy mir” jurnalında nəşrini əngəlləmək idi.

1969-cu ildə isə Lui Xruşşovun maqnitofona danışdığı xatirələrini ölkədən çıxardı. Bu materiallar da əvvəlcədən diqqətlə “redaktə” edilmişdi. Xruşşovun xatirələrinin yazıldığı lentlər Şeremetyevo hava limanında sərhəd nəzarətindən problemsiz keçdi. Sanki Lui çamadanında keçmiş sovet liderinin məxfi qeydlərini deyil, bir neçə köynək aparırdı.

O, adi diplomatların belə gedə bilmədiyi ölkələrə göndərilirdi.

1968-ci ildə Sovet İttifaqı ilə Çin arasında sərhəddə gərginliyin artdığı bir vaxt Tayvana yollandı. Məqsəd Çan Kayşinin oğlu ilə qeyri-rəsmi danışıqlar aparmaq idi. Moskvanın Taybeylə gizli əlaqə yaratmağa ehtiyacı vardı.

1971-ci ildə isə Sovet İttifaqının diplomatik münasibətlərinin olmadığı İsrailə səfər etdi.

1973-cü ildə Çiliyə göndərildi. Həmin vaxt hərbi çevrilişdən sonra Çili Kommunist Partiyasının lideri Luis Korvalan həbs edilmişdi. Luiyə verilən tapşırıq sadə idi: Korvalanın sağ olub-olmadığını müəyyənləşdirmək. Santyaqoda ona məhbusla görüş təşkil edildi və Lui Moskvaya onun sağ olduğuna dair təsdiqlə qayıtdı.

Bütün bunlara baxmayaraq, Lui rəsmi olaraq heç bir dövlət qurumunun əməkdaşı sayılmırdı. Nə KQB-nin ştatında idi, nə də başqa bir nazirliyin. KQB rəhbəri Yuri Andropov onunla münasibətlərin hər hansı formada rəsmiləşdirilməsini qəti qadağan etmişdi. Hətta məxfi sənədlərdə belə onun adı çəkilməməli idi.

Lui sonralar Andropovun şəxsi tapşırıqlarını heç bir təmənna güdmədən yerinə yetirdiyini deyirdi. Akademik Andrey Saxarov isə məsələyə başqa cür yanaşırdı. Onun fikrincə, KQB Luiyə istənilən spekulyativ əməliyyatı həyata keçirməyə imkan verməklə onun xidmətlərinin əvəzini ödəyirdi. Halbuki başqa bir sovet vətəndaşı belə işlərə görə çoxdan həbs edilmişdi.

Brejnevdən dəbdəbəli həyat yaşayan sovet milyonçusu

Lui 1965-ci ildə vəfat etmiş bir generalın ailəsindən bağ evi almışdı. Bunun üçün 17 min rubl ödəmişdi. Halbuki ölkədə orta aylıq əməkhaqqı cəmi 92 rubl idi. Bu məbləğ adi sovet vətəndaşı üçün əlçatmaz sərvət sayılırdı.

O, evi 49 il müddətinə uzunmüddətli icarəyə götürmüş, müqaviləyə miras yolu ilə ötürülmə hüququ da daxil etdirmişdi. Daha sonra adi bağ evini əsl malikanəyə çevirmişdi.

Evin zirzəmisində qızdırılan hovuz, fin saunası, tennis kortu vardı. Qışda tennis kortunu su ilə doldurub buz meydançasına çevirirdilər. Qonaq otağında kamin, hər 15 dəqiqədən bir musiqi çalan döşəmə saatı yerləşirdi.

Bağda Ernst Neizvestnının heykəlləri ucalırdı. Lui şərab, konyak, ikonalar və bürünc əşyalar kolleksiyası toplayırdı. Evində faks və simsiz telefon da vardı. Halbuki yaşadığı qəsəbədə insanlar hələ də suyu quyudan daşıyırdılar.

Ən diqqətçəkən məkan isə qarajı idi. Bu, təxminən on avtomobil üçün nəzərdə tutulmuş ayrıca bina idi. Burada baxış çuxurları, sürücülər üçün otaqlar, benzin ehtiyatı və hətta şəxsi elektrik stansiyası vardı. Bütün təsərrüfata onun şəxsi sürücüsü Aleksey Zinovyev nəzarət edirdi.

Qarajda hansı avtomobillər yox idi?!

Mercedes-Benz 350SL, Mercedes-Benz 500SEL, Porsche 911S, BMW 328, Volvo 780, Ford Mustang, Land Rover, Oldsmobile və VW Transporter bazasında hazırlanmış kampinq avtomobili. Sovet istehsalı avtomobillərdən isə “Moskviç-424” və VAZ-2103 də kolleksiyada yer alırdı.

Bunlar sadəcə nümayiş üçün saxlanılan avtomobillər deyildi. Lui onlardan gündəlik istifadə edirdi.

Məsələn, 1972-ci ildə aldığı Mercedes-Benz 350SL avtomobilini səkkiz il sürdükdən sonra SSRİ xalq artisti, sirk atçısı Nikolay Olxovikova 25 min rubla satmışdı. Maraqlıdır ki, həmin “Mercedes” bu günə qədər qorunub saxlanılıb.

Kolleksiyanın ən böyük fəxri isə 1938-ci il istehsalı olan Bentley 4 1/4 Litre idman kabrioleti idi. Bu avtomobilin ayrıca tarixçəsi vardı. Onun kuzovu Berlindəki məşhur Erdmann und Rossi atelyesində hazırlanmışdı. Dünyada bu modeldən cəmi bir neçə ədəd mövcud idi və onların əksəriyyəti İkinci Dünya müharibəsi zamanı məhv olmuşdu. Bu avtomobil isə hansısa möcüzə nəticəsində salamat qalmış və Sovet İttifaqına gəlib çıxmışdı.

Luiyə bağ evində qonaq gələnlərin sayı az deyildi. Onların arasında şairlər, diplomatlar, ziyalılar və başqa tanınmış şəxslər vardı. O, qonaqları evlə, avtomobillərlə tanış edərkən fəxrlə deyirdi:

“Mənim Brejnevdən də çox maşınım var.”

Qonaqlardan biri sonralar bu sözləri eşidəndə bədənindən üşütmə keçdiyini xatırlayırdı. Çünki hamı başa düşürdü: bir neçə xarici əskinasına görə insanın həbs edildiyi ölkədə belə həyat yaşamaq, əslində, ölüm hökmünə səbəb ola bilərdi. Amma Lui nəinki bu cür yaşayırdı, hətta bununla fəxr edirdi.

Ondan belə bir həyatın sirrini soruşanda sadəcə belə cavab verirdi:

“Bu, mənim işimin bir hissəsidir”.

İzahı da vardı. Xidməti vəzifəsinə görə xarici qonaqları qəbul etməli idi və şərait də buna uyğun olmalıydı. Xüsusi xidmət orqanları da onun bağ evini uğurlu tapıntı hesab edirdilər. Bura qeyri-rəsmi mətbuat mərkəzinə çevrilmişdi. Lazım olan məlumatlar məhz bu evdə toplanırdı.

Bununla yanaşı, yaradıcı ziyalılar Luiyə konyak içmək və ya bahalı avtomobillərə baxmaq üçün gəlmirdilər. Onların başqa dərdi vardı.

“Viktor, kömək edin, yenə xaricə getməyimizə icazə vermirlər”.

Onlar xaricə səfər qadağasının götürülməsi üçün ondan kömək istəyirdilər. Lui də kömək edirdi. Pasport məsələsi həll olunur, ezamiyyət sənədləri hazırlanırdı. İnsanlar sakitcə gəlir, xahişlərini pıçıltı ilə çatdırırdılar. Belə köməyin müqabilində nə verdiklərini isə heç kim danışmırdı.

Akademik Saxarovla bağlı qalmaqallı əməliyyat

Bu əhvalatın ayrıca bir səhifəsi akademik Andrey Saxarovla bağlıdır.

1984-cü ildə Qorki şəhərində sürgündə olan Saxarov aclıq aksiyasına başladıqda Qərbdə ona böyük dəstək kampaniyası təşkil edilmişdi. Məhz həmin vaxt Lui maraqlı bir təkliflə çıxış etdi.

O, Qərbi Almaniyanın “Bild” qəzetinə və Amerikanın ABC teleşirkətinə Saxarovun guya gündəlik həyatını əks etdirən videoyazıları satdı. Kadrlarda akademik yemək yeyir, gəzintiyə çıxır, jurnallar oxuyur və kifayət qədər sağlam görünürdü.

ABC teleşirkəti cəmi 18 dəqiqəlik görüntüyə görə 25 min dollar ödəmişdi.

Amma burada mühüm bir məqam vardı: həmin kadrlar Saxarov aclıq aksiyasına başlamazdan xeyli əvvəl KQB əməkdaşları tərəfindən çəkilmişdi. Lui köhnə görüntüləri yeni çəkiliş kimi təqdim etmişdi.

Qərb mediası bu kadrları yayımladı. Nəticədə ictimaiyyətin bir hissəsində Saxarovun vəziyyətinin o qədər də ağır olmadığı barədə təsəvvür yarandı və ona dəstək kampaniyası zəiflədi.

Lui sonuncu böyük sensasiyasını 1987-ci ildə yaratdı. Həmin vaxt o, Qırmızı Meydanın yaxınlığında yüngülmotorlu “Cessna” təyyarəsini yerə endirən alman pilot Matias Rustun dindirilmə materiallarını Qərbi Almaniya mətbuatına satdı.

Bu dəfə qonorar beşrəqəmli məbləğdən də yüksək idi. Lakin əldə etdiyi pulları artıq avtomobillərə deyil, müalicəsinə xərcləməli oldu.

1986-cı ildə ona qaraciyər xərçəngi diaqnozu qoyulmuşdu. Kembricdə qaraciyər transplantasiyası əməliyyatı keçirildi. Bir müddət vəziyyəti sabit qalsa da, xəstəliklə mübarizə apara bilmədi.

Yenidənqurma və aşkarlıq dövrü Lui kimi insanların fəaliyyətinə də son qoydu. “Dəmir pərdə” arxasından əldə edilən məlumatlar artıq əvvəlki kimi qiymətli deyildi. Sərhədlər açıldıqca onun əsas gəlir mənbəyi də bir anda dəyərini itirdi.

Viktor Lui 1992-ci il iyulun 18-də Londonda ürək tutmasından vəfat etdi. Kremasiyadan sonra külü Moskvaya gətirildi və Vağankovo qəbiristanlığında dəfn olundu.

Beləliklə, sovet sisteminin milyonlarla insan üçün qadağan etdiyi həyat tərzini yaşayan bu adamın taleyi də həmin sistemin öz taleyi kimi müəmmalarla dolu qaldı. O, bir tərəfdən Qərb mediasının nümayəndəsi, digər tərəfdən sovet xüsusi xidmət orqanlarının etibar etdiyi vasitəçi idi. Rəsmi vəzifəsi yox idi, amma ən həssas tapşırıqları yerinə yetirirdi. Başqalarının həbs olunduğu əməlləri isə o, sərvətə və imtiyazlara çevirirdi.

Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az