Maliyyə vəziyyətinin bərpası üçün nəzərdə tutulan müflisləşmə proseduru bəzi şəxslər üçün dövri prosesə çevrilir. Borcların silinməsindən sonra yeni kreditlərin əldə edilməsinə hüquqi məhdudiyyətlərin olmaması və müəyyən müddətdən sonra yenidən müflisləşmə imkanının yaranması borc spiralına qayıdış üçün şərait yaradır.
Beləliklə, maliyyə çətinliyindən çıxış yolu kimi düşünülən iflas bəzi hallarda problemin birdəfəlik həllinə deyil, təkrar borclanma dövrünün başlanmasına gətirib çıxarır.
İnsanlar niyə yenidən kredit götürür?
Mütəxəssislər şəxsləri təkrar borclanmaya sövq edən bir neçə əsas amili qeyd edirlər.
“Artıq borcum yoxdur” psixoloji təsiri
Müflisləşmə proseduru başa çatdıqdan və müvafiq məhdudiyyətlər aradan qaldırıldıqdan sonra şəxsin gəliri üzərində sərəncam imkanları genişlənir. Borc ödənişlərindən azad olmaq maliyyə rahatlığı hissi yaradır.
Lakin bu rahatlıq bəzən xərclərə nəzarətin zəifləməsi ilə nəticələnir. İnsan əvvəlki məhdudiyyətlər dövründə edə bilmədiyi xərcləri kompensasiya etməyə çalışır. Nəticədə kreditə yenidən müraciət etmək və əvvəlki həyat tərzini bərpa etmək istəyi güclənir.
Maliyyə ehtiyatlarının olmaması
Borcların silinməsi şəxsi maliyyə sabitliyinin avtomatik olaraq bərpa edilməsi demək deyil. Əgər borclu prosedurdan sonra fövqəladə hallar üçün ehtiyat fond yaratmırsa, büdcəsi yenidən həssas vəziyyətə düşür.
Yaxın insanın xəstələnməsi, məişət texnikasının sıradan çıxması, iş itkisi və ya biznesdə yaranan problemlər əlavə maliyyə ehtiyacı doğura bilər. Belə hallarda ehtiyat vəsaiti olmayan şəxs yenidən kredit götürməyə məcbur qalır.
Maliyyə davranışlarının dəyişməməsi
Müflisləşmə borc probleminin nəticələrini aradan qaldıra bilər, lakin borclanmanın yaranmasına səbəb olan vərdişləri avtomatik şəkildə dəyişmir.
Gəlir və xərclərin düzgün planlaşdırılmaması, impulsiv alış-veriş, maliyyə savadlılığının aşağı olması və stress zamanı kreditə üz tutmaq kimi davranışlar əvvəlki qaydada davam edə bilər.
Nəticədə insan borcdan azad olsa da, borc yaradan maliyyə modelindən çıxmır.
İkinci müflisləşmə: Hüquqi imkan, yoxsa yeni risk?
Təkrar müflisləşmə hər zaman zəmanətli çıxış yolu deyil. Hər yeni məhkəmə müraciəti borcalanın maliyyə vəziyyətinin və davranışlarının qiymətləndirilməsini tələb edə bilər.
Əgər borcların qəsdən müflisləşmə məqsədilə yaradıldığı, məhkəmədən və ya kreditorlardan məlumatların gizlədildiyi, yaxud hüquqlardan sui-istifadə edildiyi müəyyən olunarsa, borcun silinməsi ilə bağlı tələb rədd edilə bilər.
Bu səbəbdən müflisləşmə prosedurunu borclardan müntəzəm şəkildə xilas olma mexanizmi kimi qəbul etmək düzgün deyil.
“Xroniki borclu” statusu necə yaranır?
Əmək bazarı üzrə iqtisadçı İrina Kostina hesab edir ki, kredit məhsullarının əlçatanlığı və maliyyə savadlılığının aşağı olması şəxsin “xroniki borclu” statusunda qalması riskini artırır.
Belə vəziyyətdə kredit inkişaf, investisiya və ya real maliyyə ehtiyacının qarşılanması vasitəsi kimi deyil, mövcud istehlak səviyyəsini qoruyub saxlamağın əsas yolu kimi qəbul edilir.
Bu yanaşma insanı gəlirindən artıq xərcləməyə, yeni kreditlərlə əvvəlki borcları kompensasiya etməyə və maliyyə asılılığını dərinləşdirməyə sövq edə bilər.
Nəticə: Borcdan qurtulmaq maliyyə vərdişlərini dəyişməkdən keçir
Müflisləşmə borc yükünün azaldılması üçün hüquqi mexanizm ola bilər. Lakin bu prosedur şəxsin maliyyə davranışlarını dəyişmədikdə, eyni problemlərin yenidən yaranması mümkündür.
Təkrar borclanma yalnız şəxsi büdcəyə zərər vurmur. Uzunmüddətli perspektivdə kredit tarixçəsinin pisləşməsi, maliyyə xidmətlərinə çıxış imkanlarının məhdudlaşması və şəxsin maliyyə sabitliyini bərpa etmək qabiliyyətinin zəifləməsi ilə nəticələnə bilər.
Əsl maliyyə bərpası yalnız borcun silinməsi ilə bitmir. Əsas məsələ gəlir və xərclərin düzgün idarə olunması, ehtiyat fondunun yaradılması və insanı yenidən borc bataqlığına sürükləyən davranışların dəyişdirilməsidir.
Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az