Kuba haqqında danışarkən, adətən Fidel Kastronun rəhbərliyi ilə baş verən inqilab, kommunist rejimi, ABŞ-la qarşıdurma və uzun illər davam edən iqtisadi çətinliklər yada düşür. Lakin 1959-cu il inqilabından əvvəlki Kubanın tarixi də kifayət qədər maraqlı və diqqətçəkəndir.

Xüsusilə XIX əsrin sonu və XX əsrin birinci yarısında Kuba bir sıra texnoloji yeniliklərə, iqtisadi göstəricilərə və sosial nailiyyətlərə görə Latın Amerikasının qabaqcıl ölkələrindən biri hesab olunurdu. Həmin dövrdə ölkənin əldə etdiyi uğurların bir çoxu bu gün də maraq doğurur.

Aşağıda inqilabdan əvvəlki Kubanın inkişafını xarakterizə edən və müxtəlif mənbələrdə yer alan faktlar təqdim olunur.

XIX əsr: texnologiya və yeniliklər

1829-cu il — Kuba İspaniya və Portuqaliyanın da daxil olduğu İber-Amerika məkanında dəniz nəqliyyatında paroxodlardan istifadə etməyə başlayan ilk ölkə kimi təqdim olunur.

1837-ci il — Böyük Britaniya və ABŞ-dan sonra dünyada dəmir yolu çəkilən üçüncü ölkə oldu.

1847-ci il — Amerikada cərrahi əməliyyatlarda anesteziya məqsədilə efirdən istifadə edilən ilk ölkə kimi qeyd olunur.

1877-ci il — Elektrik enerjisinin sənayedə tətbiqinin nümayiş etdirildiyi ilk ölkələrdən biri oldu.

1881-ci il — Kubalı həkim Karlos Finlay sarı qızdırmanın yayılma mexanizminin araşdırılmasında mühüm rol oynadı. O, xəstəliyin ağcaqanadlar vasitəsilə ötürüldüyünü irəli sürərək tibb tarixində mühüm iz qoydu.

1889-cu il — Havanada küçələrin elektriklə işıqlandırılması tətbiq edildi. Mənbədə bu hadisə İber-Amerikada ilk, Amerikada isə ABŞ-dan sonra ikinci belə nümunə kimi təqdim olunur.

1825-ci ildən 1898-ci ildə müstəqillik əldə edilənədək Kuba İspaniya xəzinəsinin əsas gəlir mənbələrindən biri idi. Bəzi məlumatlara görə, İspaniyanın müstəmləkələrdən əldə etdiyi gəlirlərin 60-75 faizi məhz Kubanın payına düşürdü.

XX əsrin əvvəlləri: Kuba modernləşmə yolunda

1900-cü il — Kubada ilk avtomobillər peyda oldu. Mənbədə kubalı Rene Mendes Kapote Amerikada və İspaniyada avtomobil idarə edən ilk qadınlardan biri kimi təqdim edilir.

1906-cı il — Havanada birbaşa nömrə yığmaqla işləyən telefon sisteminin qurulduğu bildirilir. Bu sistemdə abunəçilər operatorun köməyi olmadan, telefon aparatının diski vasitəsilə zəng edə bilirdilər.

1907-ci il — Havanada Latın Amerikasında ilk rentgenologiya şöbələrindən biri açıldı.

1915-1959-cu illər — Kuba pesosunun ABŞ dollarına nisbətdə uzun müddət sabitliyini qoruduğu bildirilir. Bəzi mənbələrə görə, bu müddətdə onun dəyəri cəmi bir sent dəyişmişdi.

1918-ci il — Kuba boşanmanı qanuniləşdirən ilk Amerika ölkəsi kimi göstərilir.

1922-ci il — Kuba radio yayımının inkişafında mühüm rol oynadı. Mənbələrdə ölkənin radiostansiya açan dünyada ikinci dövlət olduğu, radio vasitəsilə konsert və müntəzəm xəbərlər yayımlayan ilk ölkələrdən biri kimi tanındığı qeyd edilir.

1928-ci ildə Kubada artıq 68 radiostansiya fəaliyyət göstərirdi. Onlardan 43-ü Havanada yerləşirdi. Radiostansiyaların sayına görə ölkə dünyada ABŞ, Kanada və SSRİ-dən sonra dördüncü yerdə idi. Əhalisinin sayına və ərazisinin kiçikliyinə nisbətdə isə bu göstərici xüsusilə diqqətçəkən hesab olunurdu.

Kuba radio tamaşalarının və radioserialların inkişafında da önəmli rol oynayıb. Kubalı müəllif Feliks Kayne bu sahənin pionerlərindən biri kimi tanınır. Sonralar radio seriallarının təcrübəsi televiziya seriallarının formalaşmasına da təsir göstərdi.

1929-cu il — Dünyanın ilk kommersiya aviaşirkətlərindən biri hesab edilən Cubana de Aviación yaradıldı.

1935-ci il — Kuba Latın Amerikasında radio serialları və radio ssenarilərinin istehsalı və ixracı sahəsində aparıcı ölkələrdən birinə çevrildi.

1937-ci il — Latın Amerikasında səkkiz saatlıq iş günü və minimum əmək haqqı ilə bağlı qanunvericilik qəbul edən ilk ölkə kimi tarixə düşdü.

1940-1950-ci illər: inkişafın zirvəsi

1940-cı il — Fulxensio Batista ölkə prezidenti seçildi. O, qarışıq mənşəli ilk prezidentlərdən biri kimi təqdim olunur. Lakin sonradan hərbi çevrilişlə hakimiyyətə qayıdan və ölkəni diktatura üsulları ilə idarə edən Batista Kuba tarixinin ən mübahisəli siyasi fiqurlarından birinə çevrildi.

Həmin il Kubada yeni Konstitusiya qəbul edildi. Sənəd dövrü üçün kifayət qədər mütərəqqi müddəalar ehtiva edirdi. Konstitusiyada kişi və qadınların hüquq bərabərliyi, irqi ayrı-seçkiliyin qadağan olunması və sosial təminatla bağlı mühüm prinsiplər təsbit edilmişdi.

1950-ci il — Kuba televiziya yayımına başlayan ilk ölkələrdən biri oldu. Mənbələrdə ölkənin dünyada ikinci televiziya stansiyası və studiyası açan dövlət olduğu bildirilir. Havana qısa müddətdə Latın Amerikasının televiziya və şou-biznes mərkəzlərindən birinə çevrildi.

1952-ci il — Havanada inşa edilən El Focsa binası dünyanın ilk dəmir-beton yaşayış binalarından biri kimi təqdim olunur.

1954-cü il — Kuba adambaşına düşən iribuynuzlu mal-qaranın sayına görə dünyanın qabaqcıl ölkələrindən biri idi. Ət istehlakına görə isə Argentina və Uruqvaydan sonra üçüncü yerdə olduğu bildirilir.

1955-ci il — Uşaq ölümü göstəricilərinə görə Latın Amerikasında Uruqvaydan sonra ikinci yerdə qərarlaşmışdı. Hər min doğuşa 33,4 uşaq ölümü qeydə alınırdı.

1956-cı il — BMT-nin məlumatlarına istinadən Kuba Latın Amerikasında savadlılıq səviyyəsinə görə ən qabaqcıl ölkələrdən biri kimi göstərilirdi. Mənbədə savadsızlığın 23 faiz təşkil etdiyi bildirilir. Müqayisə üçün həmin dövrdə Haiti əhalisinin 90 faizinin, bir sıra digər Latın Amerikası ölkələrinin əhalisinin isə yarıdan çoxunun savadsız olduğu iddia edilir.

1957-ci il — Kubanın səhiyyə göstəriciləri region üçün yüksək səviyyədə idi. Hər 957 nəfərə bir ixtisaslı həkim düşürdü. Bu, Latın Amerikası ölkələri ilə müqayisədə diqqətəlayiq göstərici sayılırdı.

Həmin dövrdə ölkə elektrikləşmə səviyyəsinə görə də regionda ön sıralarda idi. Yaşayış evlərinin 83 faizinin elektrik enerjisi ilə təmin olunduğu, mənzillərin 80 faizində isə sanitar qovşaqların və zəruri məişət şəraitinin mövcud olduğu bildirilir.

Kubalıların gündəlik kalori istehlakı da yüksək idi. 1957-ci ildə adambaşına gündəlik 2870 kalori düşdüyü, bu göstəriciyə görə ölkənin Uruqvaydan sonra ikinci yerdə qərarlaşdığı qeyd olunur.

Havana kino sənayesinin inkişafı ilə də seçilirdi. Şəhərdə 358 kinozalın fəaliyyət göstərdiyi, bununla da Nyu-York, Paris və London kimi böyük şəhərləri qabaqladığı iddia edilir. Eyni zamanda, Havanada üçölçülü və çoxzallı kinoteatrların açılması şəhərin mədəni həyatında mühüm yeniliklərdən sayılırdı.

1958-ci il — Kuba rəngli televiziya yayımına başlayan və rəngli televizorların satışını genişləndirən ilk ölkələrdən biri oldu.

Avtomobillərin sayına görə Latın Amerikasında üçüncü yerdə qərarlaşmışdı. Ölkədə təxminən 160 min avtomobil vardı ki, bu da hər 38 nəfərə bir avtomobil demək idi.

Məişət elektrik cihazlarının sayına görə regionda qabaqcıl mövqedə olan Kuba dəmir yolu şəbəkəsinin sıxlığı və radioqəbuledicilərin yayılması baxımından da yüksək göstəricilərə malik idi. Bəzi məlumatlarda hər iki nəfərə bir radioqəbuledicinin düşdüyü bildirilir.

İnqilab ərəfəsində Kuba: iqtisadi güc və sosial ziddiyyətlər

1950-1958-ci illərdə Kuba adambaşına düşən gəlirə görə İber-Amerika məkanında ikinci və ya üçüncü yerdə qərarlaşırdı. Bəzi statistik məlumatlara əsasən, ölkənin iqtisadi göstəriciləri İspaniya, İtaliya və Portuqaliyanı müəyyən sahələrdə qabaqlayırdı.

1958-ci ildə Kubanın əhalisi təxminən 6,5 milyon nəfər idi. Ölkənin dünya iqtisadiyyatları arasında 29-cu yerdə qərarlaşdığı barədə də məlumatlar mövcuddur.

Beynəlxalq Əmək Təşkilatının həmin dövrə aid göstəricilərinə istinadən, Kubada fəhlələrin orta əmək haqqı dünyada səkkizinci, kənd təsərrüfatı işçilərinin gəlirləri isə yeddinci yerdə göstərilir. İşsizlik səviyyəsinin 7,07 faiz olduğu bildirilir. Həmin vaxt ölkədə işləyən əhalinin ümumi sayı 2 milyon 204 min nəfərə çatırdı.

Bütün bunlarla yanaşı, Kuba Latın Amerikasında yol infrastrukturunun inkişafı, supermarketlərin sayı, xarici investisiyaların həcmi və memarlıq irsinin qorunmasına ayrılan vəsait baxımından da seçilən ölkələrdən biri hesab olunurdu.

Bəs sonra nə baş verdi?

1959-cu ildə Fidel Kastronun rəhbərlik etdiyi inqilab nəticəsində Fulxensio Batistanın hakimiyyətinə son qoyuldu. Ölkədə köklü siyasi və iqtisadi dəyişikliklər başlandı. Kuba sosialist inkişaf modelini seçdi, ABŞ-la münasibətlər kəskin şəkildə pisləşdi, iqtisadiyyat dövlət nəzarətinə keçdi.

İnqilabın tərəfdarları onu sosial ədalətin bərpası, savadlılığın artırılması və səhiyyənin hamı üçün əlçatan olması istiqamətində mühüm dönüş kimi qiymətləndirirlər. Tənqidçilər isə siyasi repressiyaları, mülkiyyət hüquqlarının məhdudlaşdırılmasını, iqtisadi azadlıqların aradan qaldırılmasını və ölkənin uzunmüddətli iqtisadi geriləməsini önə çəkirlər.

Bir məsələ isə aydındır: inqilabdan əvvəlki Kuba nə yalnız parlaq iqtisadi göstəricilərdən ibarət idi, nə də təsvir edildiyi kimi, bütün problemlərini həll etmiş ideal bir dövlət idi. Ölkədə ciddi sosial bərabərsizlik, kənd və şəhər arasındakı inkişaf fərqi, korrupsiya, siyasi zorakılıq və Batista diktaturasının yaratdığı ağır problemlər mövcud idi.

Əsas sual budur: Latın Amerikasının ən inkişaf etmiş ölkələrindən biri hesab edilən Kuba niyə belə dərin siyasi və iqtisadi dəyişikliklərə məruz qaldı?

Natiq Səlim,
KONKRET.az