2026-cı ilin yay mövsümü Azərbaycanda dəniz və digər su hövzələrində baş verən faciələrlə yadda qalır. Fövqəladə Hallar Nazirliyinin açıqladığı son statistika göstərir ki, ilin ötən dövründə 50 nəfərin meyiti sudan çıxarılıb. Eyni zamanda, 65 nəfər, o cümlədən çimərlik mövsümündə 59 nəfər xilasedicilər tərəfindən ölümdən xilas edilib. Ən diqqətçəkən məqam isə odur ki, FHN-in nəzarət etdiyi rəsmi çimərliklərdə ölüm faktı qeydə alınmayıb. Bu fakt bir daha göstərir ki, faciələrin əsas səbəbi insanların təhlükəsizlik qaydalarına məhəl qoymamasıdır.
Bəs niyə bu il boğulma halları əvvəlki illərlə müqayisədə daha çox müzakirə olunur?
KONKRET.az xəbər verir ki, coğrafiya İnstitutunun şöbə müdiri, ekoloq-seysmoloq Ənvər Əliyev Musavat.com-a deyib ki, Fövqəladə Hallar Nazirliyinin açıqladığı statistika ilk baxışdan sadəcə rəqəmlər toplusu təsiri bağışlasa da, əslində hər rəqəmin arxasında yarımçıq qalmış bir ömür, dağılan bir ailə və cəmiyyət üçün acı bir itki dayanır:
“Bu ilin ötən dövründə 50 nəfərin sudan meyitinin çıxarılması təsadüfi hadisələr silsiləsi deyil. Bu, cəmiyyətin təhlükəsizlik mədəniyyəti ilə bağlı ciddi problemlərinin göstəricisidir”.
Ən maraqlı və düşündürücü məqam isə FHN-in nəzarət etdiyi rəsmi çimərliklərdə ölüm faktının qeydə alınmamasıdır: “Bu fakt əslində bütün müzakirələrin mərkəzində dayanmalıdır. Çünki göstərir ki, dövlət tərəfindən təhlükəsizlik tədbirlərinin görüldüyü ərazilərdə insanlar həyatlarını itirmirlər. Deməli, faciələrin əsas səbəbi xilasedicilərin çatışmazlığı deyil, insanların öz seçimləri və riskli davranışlarıdır.
Son illərdə “kimsəsiz”, “təmiz”, “sakit” çimərliklərə maraq xeyli artıb. İnsanlar izdihamdan qaçmaq üçün təhlükəli sahillərə üz tuturlar. Halbuki həmin yerlərdə nə xilasedici var, nə xəbərdarlıq sistemi, nə də fövqəladə vəziyyət zamanı operativ müdaxilə imkanı. Bir neçə dəqiqə ərzində baş verən qəza artıq geri dönüşü olmayan nəticələr doğurur.
İqlim dəyişikliyi də bu prosesdə müəyyən rol oynayır. Son illərdə Azərbaycanda müşahidə olunan uzunmüddətli isti hava dalğaları dənizə axını xeyli artırıb. Çimərliklərdə sıxlıq yaranır, insanlar isə alternativ olaraq nəzarətsiz sahilləri seçirlər. İsti hava insanlarda təhlükə hissini də azaldır. Yorğun və susuz vəziyyətdə soyuq suya qəfil daxil olmaq ürək-damar sistemi üçün ciddi risk yaradır. Bu da bəzi hallarda boğulma ilə nəticələnən tibbi problemlərə səbəb olur.
Digər tərəfdən, Xəzər dənizi zahirən sakit görünsə də, onun özünəməxsus xüsusiyyətləri var. Qəfil dərinləşən sahələr, dib cərəyanları, küləyin bir neçə dəqiqəyə yaratdığı yüksək dalğalar hətta peşəkar üzgüçüləri belə çətin vəziyyətə sala bilir. Təəssüf ki, insanların əksəriyyəti bu təhlükələr barədə kifayət qədər məlumata malik deyil.
Ekoloq deyir ki, problemin başqa bir tərəfi üzgüçülük bacarıqları ilə bağlıdır. Azərbaycanda minlərlə insan özünü üzməyi bacaran hesab etsə də, əslində onların çoxu yalnız sakit hovuz şəraitində və ya dayaz suda hərəkət edə bilir. Açıq dəniz isə tamamilə fərqli mühitdir. Güclü dalğa, cərəyan və panika hissi ən təcrübəli görünən insanı belə aciz vəziyyətə sala bilər.
Maarifləndirmə işlərinin də yenilənməsinə ehtiyac var. Hər yay “küləkli havada dənizə girməyin”, “yalnız rəsmi çimərliklərdən istifadə edin” çağırışları səsləndirilir. Lakin görünür ki, bu xəbərdarlıqlar cəmiyyətin müəyyən hissəsinə təsir etmir. Bəlkə də artıq daha sərt inzibati nəzarət, təhlükəli ərazilərin fiziki şəkildə bağlanması, videomüşahidə sistemlərinin genişləndirilməsi və ictimai maarifləndirmənin yeni üsullarına ehtiyac yaranıb.
Valideyn məsuliyyəti də xüsusi qeyd edilməlidir. Hər yay boğulan uşaqlarla bağlı xəbərlər yayılır. Əksər hallarda faciə cəmi bir neçə dəqiqəlik diqqətsizlik nəticəsində baş verir. Su kənarında uşağın yanında olmaq kifayət etmir, onu fasiləsiz nəzarətdə saxlamaq lazımdır. Çünki boğulma filmlərdə göstərildiyi kimi səs-küylə deyil, çox vaxt səssiz və cəmi bir neçə dəqiqə ərzində baş verir.
Nəhayət, bu statistika bir həqiqəti də ortaya qoyur – boğulmaların əhəmiyyətli hissəsi qarşısı alına bilən hadisələrdir. İnsanların təhlükəsizlik qaydalarına əməl etməsi, yalnız nəzarət olunan çimərliklərdən istifadə etməsi, spirtli içki qəbul etdikdən sonra suya girməməsi və uşaqları nəzarətsiz buraxmaması onlarla insanın həyatını xilas edə bilərdi.
Bu baxımdan, 2026-cı ilin acı statistikası təkcə FHN-in hesabatı deyil, bütün cəmiyyət üçün ciddi xəbərdarlıqdır. Əgər bu rəqəmlərdən nəticə çıxarılmasa, növbəti yay mövsümündə də eyni faciələrin təkrarlanması qaçılmaz olacaq. İnsan həyatı isə heç bir riskə, ehtiyatsızlığa və ya “mənə heç nə olmaz” düşüncəsinə qurban verilməyəcək qədər dəyərlidir.
Mütəxəssisin fikrincə, bunun bir neçə əsas səbəbi var.
İlk növbədə, ölkədə uzun sürən anomal isti hava şəraiti minlərlə insanı dənizə və digər su hövzələrinə üz tutmağa məcbur edib. Rəsmi çimərliklərdə sıxlıq yarandığından, insanlar xilasedicisi olmayan sahələrdə çimməyə üstünlük verirlər. Məhz bu ərazilərdə isə dənizin dibinin quruluşu, qəfil dərinləşmə, güclü axınlar və təhlükəli çuxurlar ölüm riskini qat-qat artırır.
Digər ciddi problem küləkli havalarda dənizə girməkdir. Xəzər dənizi sakit görünsə belə, bir neçə dəqiqə ərzində güclü dalğalar yarana bilir. Bu zaman hətta yaxşı üzən insanlar belə cərəyana düşərək sahilə qayıda bilmirlər.
Boğulma hadisələrinin bir hissəsi isə spirtli içki qəbul etdikdən sonra suya girən şəxslərlə bağlıdır. Alkoqol insanın reaksiyasını zəiflədir, məsafəni düzgün qiymətləndirməsinə mane olur və əzələlərdə qıc yaranması riskini artırır.
FHN-in məlumatında xüsusi vurğulanan başqa bir problem valideyn nəzarətinin zəifliyidir. Uşaqların və yeniyetmələrin nəzarətsiz şəkildə suya daxil olması hər yay olduğu kimi, bu il də ağır nəticələrə səbəb olub.
Boğulmalar təkcə Xəzərdə baş vermir. Bölgələrdə çaylar, göllər, su anbarları və suvarma kanalları da ölüm saçır. Bu ərazilərin əksəriyyəti çimmək üçün nəzərdə tutulmayıb. Güclü axınlar, görünməyən dərinliklər və palçıqlı dib insanları hazırlıqsız yaxalayır.