Azərbaycanda real sektorun inkişafından danışarkən ən çox səslənən şikayətlərdən biri yüksək kredit faizləridir.
Eldəniz Əmirov
KONKRET.az xəbər verir ki, iqtisadçı Eldəniz Əmirovun son açıqlaması da məhz bu problemə diqqət çəkir. Onun arqumenti sadə, lakin iqtisadi baxımdan kifayət qədər məntiqlidir: əgər sahibkarın biznesindən əldə etdiyi xalis gəlirlilik bankın tələb etdiyi kredit faizindən aşağıdırsa, həmin kredit iqtisadi alət yox, maliyyə yükünə çevrilir.
Bu yanaşma yalnız nəzəri fikir deyil. Dünyanın aparıcı iqtisadi araşdırma mərkəzlərinin məlumatları göstərir ki, kənd təsərrüfatı, emal sənayesi, tikinti, nəqliyyat və ticarət kimi real sektor sahələrində xalis rentabellik əksər hallarda 5–10 faiz intervalında dəyişir. Azərbaycanda bazarın riskləri nəzərə alınsa belə, bu göstəricinin əksər istehsal sahələrində 10–12 faizi keçməsi nadir hallarda mümkündür.
Belə olan halda, 15–20 faizlə kredit götürən sahibkarın qazanc əldə etməsi kifayət qədər çətinləşir. O, əvvəlcə bankın faizini ödəməli, sonra vergisini verməli, əməkhaqqı fondunu maliyyələşdirməli, enerji və logistika xərclərini qarşılamalıdır. Sonda isə investisiya üçün motivasiya demək olar ki, qalmır.
Bu baxımdan Eldəniz Əmirovun irəli sürdüyü arqument iqtisadi məntiqə uyğundur.
Lakin məsələnin digər tərəfi də var.
Banklar kredit faizlərini özbaşına müəyyən etmir. Faizin formalaşmasına problemli kreditlərin səviyyəsi, girov təminatı, inflyasiya gözləntiləri, məhkəmə-hüquq sistemində kreditlərin geri qaytarılması mexanizmləri, maliyyə bazarında rəqabət və Mərkəzi Bankın pul siyasəti də ciddi təsir göstərir.
Yəni yüksək faizlər bəzən səbəb deyil, nəticə olur.
Azərbaycan iqtisadiyyatında əsas problemlərdən biri də bank sektorunun uzunmüddətli və ucuz maliyyə resurslarına malik olmamasıdır. Bankların cəlb etdiyi vəsaitlərin böyük hissəsi qısamüddətli depozitlərdir. Halbuki istehsal layihələrinin geri dönüş müddəti bəzən 5–10 il çəkir. Qısamüddətli resurs hesabına uzunmüddətli investisiyaların maliyyələşdirilməsi isə banklar üçün əlavə risk yaradır və bu risk faizlərdə əks olunur.
Digər mühüm problem iqtisadiyyatın strukturudur.
Azərbaycanda uzun illər neft sektoru iqtisadi artımın əsas lokomotivi olub. Qeyri-neft sektorunun payı artsa da, istehsal, yüksək texnologiyalar və ixracyönümlü sənaye hələ də iqtisadiyyatın aparıcı qüvvəsinə çevrilə bilməyib. Kiçik bazar, idxaldan asılılıq, zəif rəqabət mühiti və yüksək logistika xərcləri biznesin gəlirliliyini məhdudlaşdırır.
Bürokratik prosedurlar, bəzi sahələrdə inhisarçılıq meyilləri, sahibkarların maliyyəyə çıxış imkanlarının məhdudluğu, peşəkar kadr çatışmazlığı və məhkəmə sisteminə etimadın zəifliyi də investisiya mühitinə mənfi təsir göstərən amillər sırasındadır.
Bu problemlər həll edilmədən yalnız kredit faizlərinin inzibati qaydada aşağı salınması da arzu olunan nəticəni verməyə bilər. Əgər risklər yüksək olaraq qalacaqsa, ucuz kredit ya bankların zərərinə işləyəcək, ya da kreditləşmə ümumiyyətlə azalacaq.
Diqqət çəkən başqa bir məqam isə Mərkəzi Bankın statistikasıdır. Son aylarda depozit faizlərinin müəyyən qədər aşağı düşməsinə baxmayaraq, kredit faizlərinin artması bank marjasının genişləndiyini göstərir. Bu, bazarda rəqabətin kifayət qədər güclü olmaması və maliyyə resurslarının real sektor üçün ucuzlaşmaması barədə suallar yaradır.
Ən ağır vəziyyət isə yeni yaradılan müəssisələrin payına düşür. Onların kifayət qədər girovu olmur, biznes tarixçəsi formalaşmayıb və riskli hesab edilirlər. Nəticədə ya yüksək faizlə kredit götürürlər, ya da ümumiyyətlə maliyyə tapa bilmirlər. Bu isə yeni iş yerlərinin yaranmasını, istehsalın genişlənməsini və regionların inkişafını ləngidir.
Nəticə etibarilə, Eldəniz Əmirovun əsas tezisi iqtisadi baxımdan əsaslıdır: kreditin mövcudluğu deyil, onun qiyməti investisiya qərarını müəyyən edir. Ancaq iqtisadi geriləmənin səbəbini yalnız yüksək kredit faizlərində axtarmaq da doğru olmaz.
Azərbaycan iqtisadiyyatının daha sürətli inkişafı üçün paralel şəkildə bir neçə istiqamətdə islahatlara ehtiyac var: bank sektorunda rəqabətin artırılması, uzunmüddətli maliyyə mənbələrinin formalaşdırılması, hüquqi mühitin gücləndirilməsi, inhisarçılığın azaldılması, istehsal və ixracın stimullaşdırılması, sahibkarların maliyyəyə çıxışının asanlaşdırılması və makroiqtisadi sabitliyin qorunması.
Yalnız bu halda kredit faizləri təbii şəkildə aşağı düşəcək, investisiya fəallığı artacaq və real sektor iqtisadi inkişafın əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevriləcək.
Natiq Səlim,
KONKRET.az