Nyutonun gizli dünyası: Dahi alimin hamıdan gizlətdiyi dini inanclar və üç milyon sözlük sirr
Əksər insanlar üçün ser İsaak Nyuton XVII əsrin elmi inqilabının rəmzi, ümumdünya cazibə qanununun kəşfçisi və dahi riyaziyyatçı olaraq tanınır. Lakin onun zəngin irsinin daha az tanınan bir tərəfi də var. Nyuton yalnız təbiət qanunlarını araşdıran alim deyil, həm də Müqəddəs Kitabı dərindən öyrənən, dini mətnlərin mənası üzərində uzun illər düşünən mütəfəkkir idi. Onun üçün Allahın Kəlamı böyük nüfuza malik idi və bu inanc elmi araşdırmaları qədər ciddi yer tuturdu.
Sonrakı dövrlərdə üzə çıxarılan əlyazmaları göstərdi ki, Nyutonun teoloji tədqiqatları təsəvvür ediləndən qat-qat geniş olub. Müxtəlif hesablamalara görə, onun dini mövzularda yazdığı mətnlər milyonlarla sözdən ibarətdir.
Nyuton niyə inanclarını gizlədirdi?
Nyutonun gündəlik həyatını müəyyən mənada ehtiyatlılıq və təmkinlə xarakterizə etmək olar. Bunun səbəblərindən biri yaşadığı dövrün İngiltərəsində hökm sürən dini və siyasi mühit idi.
XVII əsrdə Anqlikan kilsəsinin rəsmi təlimindən kənara çıxan dini baxışlar ciddi problemlərə səbəb ola bilərdi. Xüsusilə Üçlük dogmasının inkarı kilsə və dövlət tərəfindən təhlükəli bidət kimi qiymətləndirilirdi. Belə mövqedə olan şəxslər vəzifələrini, ictimai nüfuzlarını və bəzi hallarda vətəndaş hüquqlarını itirmək təhlükəsi ilə üzləşirdilər.
Nyuton Müqəddəs Kitabı orijinal dillərdə öyrənir, dini mətnləri diqqətlə təhlil edirdi. Bu araşdırmalar nəticəsində o, Üçlük təliminin Müqəddəs Kitabın ilkin mətnlərində nəzərdə tutulmadığı qənaətinə gəlmişdi. Onun teoloji baxışlarına görə, Ata Allah yeganə həqiqi Allahdır, İsa Məsih isə Allah tərəfindən göndərilmiş Oğul və Məsihdir.
Nyutonun əlyazmalarında Allahın qədim yəhudi mətnlərində işlədilən adının – Tetraqramatonun (יהוה) araşdırılmasına da geniş yer verilib. O, bu adı və onun Müqəddəs Kitabdakı istifadəsini xüsusi diqqətlə öyrənirdi.
Bu baxışlarını açıq şəkildə yaymaq onun elmi vəzifəsinə, nüfuzuna və gələcəyinə ciddi təhlükə yarada bilərdi. Buna görə də Nyuton dini qənaətlərinin böyük hissəsini şəxsi əlyazmalarında saxlayır, onları geniş ictimai müzakirəyə çıxarmaqdan çəkinirdi.
Vicdanla karyera arasında seçim
Nyutonun dini baxışlarının onun həyatına təsirini göstərən mühüm hadisələrdən biri Kembric Universitetindəki professor fəaliyyəti ilə bağlıdır.
O dövrdə universitetdə müəyyən vəzifələri tutan şəxslərdən Anqlikan kilsəsinin ruhani rütbəsini qəbul etmək və müvafiq dini öhdəlikləri yerinə yetirmək tələb olunurdu. Nyuton isə bu tələbi yerinə yetirmək istəmirdi. Onun dini qənaətləri rəsmi kilsə təliminin bəzi əsas müddəaları ilə ziddiyyət təşkil edirdi.
Nəticədə o, ruhani rütbəsi qəbul etməkdən azad olunması üçün xüsusi icazə əldə etməli oldu. Kral II Çarlzın 1675-ci ildə verdiyi xüsusi güzəşt Nyutona bu öhdəlikdən azad şəkildə Kembricdə fəaliyyətini davam etdirməyə imkan yaratdı.
Bu hadisə onun karyerasını qorumaqla yanaşı, şəxsi dini qənaətlərindən imtina etməmək istəyini də nümayiş etdirirdi. Nyuton üçün elmi nüfuz və universitetdəki mövqe mühüm olsa da, dini baxışları ilə ziddiyyət təşkil edən öhdəlikləri qəbul etmək istəmirdi.
Nyutonun ətrafındakı həmfikirlər
Tarixi sənədlər göstərir ki, Nyuton dini araşdırmalarında tək deyildi. Onun yaxın elmi və intellektual çevrəsində Müqəddəs Kitabın mətnlərini fərqli şəkildə şərh edən, Üçlük dogmasını qəbul etməyən və ilkin xristian monoteizmini müdafiə edən şəxslər də var idi.
Onlardan biri Uilyam Uiston idi. Görkəmli astronom, riyaziyyatçı və ilahiyyatçı olan Uiston Nyutonun elmi varisi kimi tanınırdı. Nyuton 1703-cü ildə onu Kembric Universitetinin nüfuzlu Lukas riyaziyyat professoru vəzifəsinə öz varisi kimi tövsiyə etmişdi.
Uiston müəlliminin Üçlük təliminə münasibətdə tənqidi mövqeyini bölüşürdü. Lakin Nyutondan fərqli olaraq, dini qənaətlərini açıq şəkildə müdafiə etməyə üstünlük verirdi.
Onun bu mövqeyi ciddi nəticələrə səbəb oldu. 1710-cu ildə Uiston dini baxışlarına görə bidətdə ittiham edildi və universitetdəki vəzifəsini itirdi. O, sonrakı həyatını elmi və dini araşdırmalara, xüsusilə İosif Flaviyin əsərlərinin tərcüməsinə və Müqəddəs Kitab mətnlərinin öyrənilməsinə həsr etdi.
Uistonun Nyutonla münasibətləri də maraq doğurur. Müəlliminin onunla eyni dini qənaətləri bölüşməsinə baxmayaraq, açıq müdafiə mövqeyi tutmaması Uistonun xatirələrində əksini tapıb. Bununla belə, o, Nyutona elmi və intellektual şəxsiyyət kimi hörmətini qoruyub saxlayıb.
Bu çevrənin digər mühüm nümayəndəsi ingilis filosofu və ruhani Samuel Klark idi. O, 1712-ci ildə Üçlük dogmasını Müqəddəs Kitab baxımından araşdıran əsər nəşr etdirdi. Klark həmin əsərdə Ata Allahın üstünlüyünü əsaslandırmağa çalışır, mövqeyini çoxsaylı bibliya istinadları ilə dəstəkləyirdi.
Tarixçilər Nyutonun Klarkın əsərinin hazırlanmasına müəyyən dərəcədə kömək etdiyini ehtimal edirlər. Onun dini əlyazmalarında bu mövzuya dair geniş araşdırmaların olması belə bir ehtimalı gücləndirir.
Beləliklə, Nyuton, Uiston və Klark arasında elmi və dini düşüncə baxımından maraqlı intellektual yaxınlıq mövcud idi.
Onların ortaq axtarışı: İsa Məsihin kimliyi
Bu mütəfəkkirlərin dini araşdırmalarında əsas məsələlərdən biri İsa Məsihin kimliyi, onun Allahla münasibəti və Müqəddəs Kitabdakı peyğəmbərliklərin yerinə yetirilməsi idi.
Onlar İsanın tarixi şəxsiyyət olduğunu, onun həyatı və fəaliyyəti haqqında məlumatların dini mətnlərlə yanaşı, tarixi mənbələrdə də araşdırılmalı olduğunu düşünürdülər.
Uilyam Uistonun yəhudi tarixçisi İosif Flaviyin əsərlərini tərcümə etməsi də bu baxımdan diqqət çəkir. O, antik dövrün tarixi mənbələrini xristianlığın ilk dövrü haqqında məlumatların öyrənilməsi üçün mühüm hesab edirdi.
Bu alimlərin dini baxışlarına görə, İsa Məsih Allah tərəfindən təyin edilmiş Məsih və Padşah, bəşəriyyətin xilası üçün göndərilmiş şəxs idi. Onlar onun rolunu Üçlük dogmasının ənənəvi şərhindən fərqli şəkildə izah edirdilər.
Bu yanaşma onların dini dünyagörüşünün əsasını təşkil edirdi. Təbiət qanunlarını araşdıran bu alimlər eyni zamanda Müqəddəs Kitabın ilkin mənasını anlamağa, dini mətnlərdəki ziddiyyətləri izah etməyə və öz qənaətlərini tarixi sübutlarla əsaslandırmağa çalışırdılar.
Üç milyon sözlük sirr: Nyutonun gizli arxivi
Nyutonun dini dünyagörüşü haqqında bu qədər məlumatın əldə edilməsində onun ölümündən sonra qorunub saxlanılan əlyazmalarının xüsusi rolu olub.
1727-ci ildə vəfat etməzdən əvvəl Nyuton çoxsaylı elmi, dini və alkimya araşdırmalarını əlyazma şəklində saxlayırdı. Onun dini mətnlərinin ümumi həcminin üç milyondan çox sözə çatdığı bildirilir.
Ailə üzvləri bu sənədlərin o dövrün dini mühitində mübahisələrə səbəb ola biləcəyini nəzərə alaraq onların böyük hissəsini ictimaiyyətdən gizli saxladılar. Əlyazmalar sonrakı nəsillərə ötürüldü və nəhayət, Portsmut qraflarının ailə arxivinə daxil oldu.
XIX əsrdə Kembric Universiteti Nyutonun arxivinin bir hissəsini əldə edərək araşdırmağa başladı. Lakin bütün sənədlər universitetdə saxlanılmadı. Onun dini və alkimya ilə bağlı qeydlərinin əhəmiyyətli hissəsi ailəyə qaytarıldı.
Bu əlyazmaların Nyutona məxsusluğu kağızın xüsusiyyətləri, su nişanları, mürəkkəb və xətt nümunələri əsasında araşdırılıb. Əlyazmaların böyük hissəsinin həqiqətən Nyutonun öz əli ilə yazıldığı elmi ictimaiyyət tərəfindən qəbul edilir.
1936-cı ildə sənədlərin mühüm bir hissəsi “Sotheby’s” hərracında satışa çıxarıldı. Onları şərqşünas və kolleksiyaçı Abraham Şalom Yehuda əldə etdi. Sonradan bu qiymətli arxiv İsrail Milli Kitabxanasına vəsiyyət edildi.
Bu gün Nyutonun dini əlyazmalarının əhəmiyyətli hissəsi beynəlxalq elmi tədqiqatların, o cümlədən “The Newton Project” layihəsinin köməyi ilə rəqəmsallaşdırılır və tədqiq olunur.
Elmin və inancın kəsişdiyi nöqtə
Nyutonun həyatının bu tərəfi Maarifçilik dövrü haqqında formalaşmış ənənəvi təsəvvürlərə yenidən baxmağa imkan verir. O, yalnız riyaziyyat və fizikanın inkişafına böyük töhfə vermiş alim deyildi. Eyni zamanda, həyatının əhəmiyyətli hissəsini ilahiyyat, bibliya mətnlərinin təhlili və xristianlığın ilkin təlimlərinin araşdırılmasına həsr etmişdi.
Onun üçün təbiət qanunlarını öyrənmək və Müqəddəs Kitabın mənasını anlamaq bir-birindən tamamilə ayrı fəaliyyətlər deyildi. Hər iki istiqamətdə əsas məqsəd həqiqəti axtarmaq idi.
Nyutonun dini əlyazmaları bu gün də tarixçilər, ilahiyyatçılar və elm tarixini araşdıran mütəxəssislər üçün mühüm mənbə hesab olunur. Onlar göstərir ki, insan düşüncəsinin ən böyük nümayəndələrindən biri elmi kəşflərlə yanaşı, ömrü boyu cavabını axtardığı dini suallarla da yaşayıb.
Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az