Müəllif: Pavel Kosmaçevski

Altmış saatlıq aclıq adi vampir yarasasını sədaqətli sosialistə çevirə bilər. Solçular üçün xoş xəbər!

Adi vampir yarasası (Desmodus rotundus) təxminən 40 qram ağırlığında olsa da, onun maddələr mübadiləsi son dərəcə sürətlidir. Ardıcıl iki gecə uğursuz ov edən yarasa ciddi enerji çatışmazlığı ilə üzləşir və həyatı təhlükə altına düşür. Belə vəziyyətdə onu xilas edə biləcək yeganə şey digər yarasaların köməyidir.

Bioloq Cerald Uilkinson 1984-cü ildə bu yarasaların qarşılıqlı yardım davranışı haqqında klassik tədqiqatını dərc etdikdən sonra alimlər onların olduqca maraqlı sosial münasibətlərindən xəbər tutdular. Məlum oldu ki, tox yarasa ovdan qayıdarkən mədəsindəki qanı aclıqdan taqətdən düşmüş qonşusu ilə bölüşə bilir. Bunun üçün o, qanı yenidən ağız boşluğuna qaytararaq digər yarasaya ötürür.

Ən maraqlı məqam isə yardım alan yarasanın donorla mütləq qohum olmamasıdır. Bu, sadəcə qohumluq əlaqələrinə deyil, qarşılıqlı faydaya əsaslanan münasibətdir. Yarasalar bir-birini tanıyır, əvvəlki yardımları yadda saxlayır və kimin kimə kömək etdiyini unutmurlar. Əgər hansısa fərd daim başqalarından qida alır, lakin özü ehtiyac yarananda bunu bölüşməkdən yayınırsa, digər yarasalar ona yardım göstərməkdən imtina edə bilirlər.

Beləliklə, kiçik bir mağarada qarşılıqlı etimad və sosial məsuliyyətə əsaslanan sistem fəaliyyət göstərir. Məntiq sadədir: bu gün qonşuna kömək edirsən ki, sabah özün çətin vəziyyətə düşəndə səni də xilas edən olsun.

Bioloqların ictimai mürəkkəbliyi yalnız primatlara aid etməsi də bəzən yanlış yanaşmadır. Meymunların davranışında siyasi intriqaları xatırladan münasibətlər görmək mümkündür. Lakin insan cəmiyyətlərinin sosial mexanizmlərini anlamaq üçün daha az diqqət yetirilən canlıların dünyasına da baxmaq lazımdır. Orada həmrəylik, əmək bölgüsü, qarşılıqlı yardım və hətta kollektiv qərarvermənin maraqlı nümunələri mövcuddur.

Yeraltı krallıq: Hər kəsin öz vəzifəsi var

Şərqi Afrikanın quraq savannalarının altında, torpağın təxminən iki metr dərinliyində, sərt sinfi bölgüyə əsaslanan qeyri-adi bir cəmiyyət yaşayır. Sağçılar üçün isə xoş xəbər: burada fərdi azadlıq anlayışı, demək olar ki, mövcud deyil.

Söhbət çılpaq köstəbək siçovulundan (Heterocephalus glaber) gedir. Təxminən 30-40 qram ağırlığında olan bu tüksüz gəmirici ilk dəfə 1842-ci ildə alman zooloqu Eduard Rüppell tərəfindən elmi şəkildə təsvir edilib.

Onların koloniyaları 70-dən 300-dək fərddən ibarət ola bilər. Məməlilər arasında son dərəcə nadir olan eusosial həyat tərzi bu canlılarda aydın şəkildə müşahidə olunur. Başqa sözlə, onların cəmiyyəti qarışqa və termit koloniyalarını xatırladır: ciddi əmək bölgüsü, kollektiv məsuliyyət və sərt iyerarxiya mövcuddur.

Yeraltı tunellərin ümumi uzunluğu bir neçə kilometrə çata bilər. Koloniyada, əsasən, yalnız bir dişi çoxalır. Kraliça adlandırılan bu fərd digər üzvlərdən daha iri olur və koloniyanın reproduktiv həyatına nəzarət edir. Digər dişilərin çoxalması onunla bağlı hormonal və davranış mexanizmləri vasitəsilə məhdudlaşdırılır.

Koloniyanın qalan üzvləri müxtəlif vəzifələri yerinə yetirirlər. Kiçik işçilər tunellər qazır, torpağı bir-birinə ötürərək səthə çıxarırlar. Daha iri fərdlər isə əsgər rolunu oynayır, təhlükə yarandıqda koloniyanı müdafiə edirlər. Yırtıcı ilan tunelə daxil olduqda, bəzən öz bədənləri ilə keçidi bağlayaraq digər fərdlərin təhlükəsizliyini təmin edirlər.

Ən maraqlı vəzifələrdən biri isə temperaturun qorunması ilə bağlıdır. Çılpaq köstəbək siçovulları bədən temperaturunu sabit saxlamaq qabiliyyəti baxımından əksər məməlilərdən fərqlənirlər. Onların bədən temperaturu ətraf mühitin temperaturundan ciddi şəkildə asılıdır. Buna görə də koloniyanın üzvləri bir-birinə sıxılaraq ümumi istilik yaradırlar. Xüsusilə yuva kamerasında bir yerə toplaşaraq canlı istilik mənbəyi rolunu oynayırlar.

Burada fərdi azadlıq haqqında fəlsəfi mübahisələrə rast gəlmək çətindir. Koloniyadan kənarda qalan fərd isə istilik, qida və müdafiədən məhrum olaraq ciddi təhlükə ilə üzləşir. Yeraltı cəmiyyətin sərt qaydaları onun üzvləri üçün, əslində, yaşamaq şərtidir.

Balinaların həmrəyliyi: Başqasının həyatını xilas etmək

Cənub yarımkürəsinin açıq sularında əməkdaşlığın miqyası qramlardan onlarla tona qədər böyüyür. Söhbət donqar balinaların (Megaptera novaeangliae) kollektiv ov üsulundan gedir.

Çəkisi 30-35 tona çata bilən bu nəhənglər qabarcıq toru adlanan üsulla birgə ov edirlər. Bir neçə balina balıq sürüsünü əhatəyə alaraq onun qaçış yollarını bağlayır. Balinalardan biri balıq sürüsünün altına dalır və dairəvi hərəkətlərlə nəfəs dəliyindən hava qabarcıqları buraxmağa başlayır. Qabarcıqlar yuxarı qalxaraq balıqların ətrafında ağ divara bənzər maneə yaradır. Balıqlar bu maneəni keçməkdən yayınaraq sıx dəstə halında toplaşırlar.

Digər balinalar isə ovun ətrafında mövqe tutur və balıqların dağılmasına imkan vermirlər. Daha sonra qrup üzvləri koordinasiyalı şəkildə suyun səthinə doğru hərəkət edərək ağızlarını geniş açır və böyük həcmdə balığı udurlar.

Bu ov üsulu dəqiq koordinasiya və qarşılıqlı anlaşma tələb edir. Balinalar müxtəlif rolları bölüşdürürlər və hər biri bilir ki, təkbaşına belə səmərəli ov etmək xeyli çətindir.

Lakin donqar balinaların davranışında bundan da maraqlı bir məqam var: onlar bəzən başqa növlərə aid canlıları orkalardan qoruyurlar.

Dəniz bioloqu Robert Pitmanın 2016-cı ildə dərc olunan araşdırmasında donqar balinaların orkaların ovuna müdaxilə etdiyi 115 hadisə təhlil edilib. Bu halların böyük əksəriyyətində orkaların hədəfi donqar balinaların öz balaları deyil, suitilər, dəniz şirləri və digər balinalar olub.

Orkaların ov zamanı çıxardığı səsləri eşidən donqar balinalar bəzən öz fəaliyyətlərini dayandıraraq hadisə yerinə üzür və yırtıcılara müdaxilə edirlər. Bəzi hallarda suitiləri öz bədənləri ilə qoruyur, onları döş üzgəclərinin üzərinə qaldıraraq orkaların hücumundan uzaqlaşdırırlar.

Alimlər uzun müddət bu davranışın səbəbini izah etməyə çalışıblar. Burada genetik maraq, əvvəlki təcrübə və ya başqa təkamül üstünlüklərinin rol oynaya biləcəyi ehtimal edilir. Lakin bu davranışın bütün hallarda hansısa konkret fayda ilə izah edilməsi çətindir.

Bəlkə də bu, təbiətdə həmrəyliyin ən maraqlı nümunələrindən biridir: nəhəng bir canlı başqa növə aid, özündən dəfələrlə kiçik heyvanı yırtıcının hücumundan qoruyur.

### Qoca Tom və balina ovçuları: Yetmişillik əməkdaşlıq

Orkalar (Orcinus orca) isə öz növbəsində son dərəcə praqmatik əməkdaşlıq nümunələri nümayiş etdirirlər. Bunun ən maraqlı tarixi nümunələrindən biri Avstraliyanın İden qəsəbəsindəki Twofold Bay körfəzində qeydə alınıb.

XIX əsrin 1840-cı illərindən XX əsrin 1920-ci illərinə qədər yerli balina ovçuları, xüsusilə Devidson ailəsi, orkalarla qeyri-adi əməkdaşlıq qurmuşdular. Bu münasibətə Qoca Tom adı ilə tanınan erkək orka rəhbərlik edirdi.

Körfəzə balina daxil olduqda, orkalar onu dayaz sulara doğru qovur, ətrafını mühasirəyə alaraq açıq dənizə qaçmasına mane olurdular. Daha sonra qrupun bir neçə üzvü balina ovçularının stansiyasına yaxınlaşır və quyruqları ilə suya güclü zərbələr endirərək insanlara ovun yerini bildirirdi.

Balina ovçuları taxta qayıqlarla dənizə çıxır, orkaların mühasirəyə aldığı heyvanı harpunlayaraq öldürürdülər.

Əvəzində orkalar ovun müəyyən hissəsini əldə edirdilər. Bu razılaşma “dil qanunu” adlanırdı. Balinanın cəsədi gecə boyunca suda saxlanılır, orkalar onun dodaqlarını və dilini yeyirdilər. Bu hissələr onların ən sevimli qidası hesab olunurdu. İnsanlar isə qalan ət və piydən istifadə edirdilər.

Bu əməkdaşlıq onilliklər ərzində davam etdi. Maraqlıdır ki, tərəflər arasında heç bir yazılı müqavilə yox idi. Münasibətlər qarşılıqlı fayda və formalaşmış davranış qaydalarına əsaslanırdı.

Lakin bir gün təcrübəsiz balina ovçularından biri orkalar yeməyini bitirməmiş cəsədi sahilə çəkməyə çalışdı. Bu hadisə zamanı Qoca Tomun dişlərinin zədələndiyi bildirilir. Bundan sonra orkalarla insanlar arasındakı əməkdaşlıq pozuldu. Yerli rəvayətlərə görə, sürü körfəzi tərk etdi və balina ovçuluğu sənayesi ciddi zərbə aldı.

Beləliklə, təbiətdəki ən qeyri-adi əməkdaşlıq nümunələrindən biri yazılı müqavilə olmadan qurulmuş, lakin etimad pozulduqda sona çatmışdı.

Asqıraraq səsvermə: Vəhşi itlərin demokratiyası

Quruda yaşayan canlıların siyasi mexanizmləri isə heç də az maraqlı deyil. Botsvananın Okavango deltasında yaşayan Afrika vəhşi itləri (Lycaon pictus) ovun başlanması barədə qərarı kollektiv şəkildə qəbul edirlər.

2017-ci ildə Rina Uokerin rəhbərlik etdiyi tədqiqatçılar qrupu bu heyvanların qərarvermə prosesində asqırmağa bənzər səslərdən istifadə etdiyini qeydə alıb.

İstirahətdən sonra sürünün üzvlərindən biri hərəkətə başlamaq təşəbbüsü göstərir. Digər fərdlər də bu təklifi dəstəkləyirsə, burunlarından kəskin nəfəs verərək asqırmaya bənzər səslər çıxarırlar. Alimlər müəyyən ediblər ki, ovun başlanması üçün tələb olunan səs sayı təşəbbüsü kimin irəli sürməsindən asılı olaraq dəyişir.

Əgər təşəbbüs dominant erkəkdən gəlirsə, qərarın qəbul edilməsi üçün daha az səs kifayət edə bilər. Sıravi üzvün təklifi isə daha çox dəstək tələb edir. Tədqiqatda bu fərq təxminən üç və on-on bir asqırma kimi qeydə alınıb.

Kvorum əldə olunanda sürü ayağa qalxır və ova yollanır. Yetərli dəstək olmadıqda isə heyvanlar istirahətlərini davam etdirirlər.

Beləliklə, burada seçki bülletenləri, seçki məntəqələri və məhkəmə iddiaları olmadan kollektiv qərarvermə mexanizmi fəaliyyət göstərir.

Vəhşi itlərin sosial davranışında başqa bir maraqlı məqam da var: onlar ovdan sonra əldə etdikləri qidanı yalnız balalarla deyil, yaşlı, xəstə və ya ov etmək qabiliyyətini itirmiş sürü üzvləri ilə də bölüşürlər. Bu, sosial qrupun zəif üzvlərinin qorunmasına xidmət edir.

Hər kəsin sabah özü də yaralana və ya ov etmək qabiliyyətini itirə biləcəyi cəmiyyətdə belə yardım mexanizmi bütün sürünün sağ qalma şansını artırır.

Koyot və porsuq: Təbiətin ən qəribə iş ortaqlığı

Şimali Amerikanın geniş düzənliklərində bir-birindən təkamül baxımından xeyli fərqlənən iki yırtıcı – koyot (Canis latrans) və Amerika porsuğu (Taxidea taxus) arasında da maraqlı əməkdaşlıq müşahidə olunur.

Tədqiqatçı Stiven Minta və həmkarlarının 1992-ci ildə apardığı araşdırmalar bu iki heyvanın birlikdə ov etdiyini göstərib.

Koyot sürətli və çevikdir, lakin torpağın altında yaşayan gəmiriciləri yuvalarından çıxarmaqda o qədər də bacarıqlı deyil. Porsuq isə güclü caynaqları sayəsində torpağı qazmaqda mahirdir, amma açıq ərazidə koyot qədər sürətli hərəkət edə bilmir.

Birlikdə ov zamanı hər iki heyvan öz üstünlüklərindən istifadə edir. Porsuq gəmiricinin yuvasını qazır, koyot isə onun qaçış istiqamətlərini nəzarətdə saxlayır. Gəmirici yerin altında qalarsa, porsuq onu qazıb çıxara bilər. Qaçmağa çalışarsa, səthdə onu koyot gözləyir.

Tədqiqatlar göstərir ki, bu əməkdaşlıq hər iki tərəfin ov imkanlarını artırır. Koyot təkbaşına ov etdiyindən daha çox qida əldə edə bilir, porsuq isə gəmiricilərin yuvalarını axtarmaq üçün daha az enerji sərf edir.

Maraqlıdır ki, tərəflər əldə etdikləri ovu mütləq şəkildə yarıya bölmürlər. Hər biri özünün tuta bildiyi heyvanı yeyir. Bu münasibət mənəvi yaxınlıqdan daha çox qarşılıqlı faydaya əsaslanır. Şərait dəyişdikdə əməkdaşlıq da sona çata bilər.

Təbiətin bu qeyri-adi iş ortaqlığı bir daha göstərir ki, fərqli xüsusiyyətlərə malik canlılar ortaq maraq naminə birləşə bilirlər.

### Manqustların uşaq bağçası: Hər balanın öz müəllimi var

Afrika zolaqlı manqustları (Mungos mungo) isə hərbi intizamı xatırladan kollektiv həyat tərzi ilə seçilirlər.

Onların 20-40 fərddən ibarət qrupları yırtıcı quşlardan, bəbirlərdən və digər təhlükələrdən qorunmaq üçün xüsusi gözətçi sistemi qurublar. Dəstə otların arasında qida axtararkən bir fərd daha hündür və təhlükəsiz mövqeyə çıxaraq ətrafı müşahidə edir.

Bu gözətçi vaxtaşırı qısa səslər çıxarır. Həmin siqnallar digər manqustlara təhlükənin olmadığını bildirir və onların rahat şəkildə qida axtarmasına imkan verir. Səmada yırtıcı quş göründükdə isə xəbərdarlıq səsi dəyişir. Bütün dəstə dərhal gizlənmək üçün ən yaxın sığınacağa qaçır.

Lakin manqustların həyatında ən maraqlı məqamlardan biri balaların böyüdülməsi ilə bağlıdır.

Qrupdakı dişilər çox vaxt balalarını eyni dövrdə dünyaya gətirirlər. Balalar ümumi yuvada böyüyür və hər biri özünə yetkin bir fərdi himayəçi seçir. Bu himayəçi, bir qayda olaraq, balanın valideyni olmur.

Yetkin manqust balaca fərdi həftələrlə müşayiət edir, ona qida tapmağı, böcəklərin sərt qabığını sındırmağı, təhlükələrdən qorunmağı öyrədir. Gənc manqust himayəçisinin ardınca hərəkət edərək sağ qalmaq üçün vacib bacarıqlara yiyələnir.

Beləliklə, balaların böyüdülməsi yalnız valideynlərin üzərinə düşmür. Qrupun digər üzvləri də bu prosesdə iştirak edir. Bu əməkdaşlıq həm balaların yaşamaq şansını artırır, həm də valideynlərin üzərinə düşən yükü azaldır.

Təbiətin bizə verdiyi dərs

Təbiət mənəvi pafos və siyasi şüarlar tanımır. Onun əsas qanunu yaşamaq və nəsli davam etdirməkdir. Burada həmrəylik də, əməkdaşlıq da, sərt rəqabət də konkret ehtiyaclara və təkamül mexanizmlərinə əsaslanır.

Yarasa qonşusuna qan verir, balina başqa növün nümayəndəsini yırtıcıdan qoruyur, orka insanlarla ov müqaviləsi bağlayır, vəhşi itlər kollektiv qərar qəbul edir, koyotla porsuq isə fərqli bacarıqlarını birləşdirərək daha səmərəli ov edirlər.

Bu nümunələrin hamısı bir həqiqəti göstərir: əməkdaşlıq yalnız insanlara məxsus xüsusiyyət deyil. Təbiətdə qarşılıqlı yardımın, etimadın, sosial məsuliyyətin və kollektiv davranışın çoxsaylı formaları mövcuddur.

Əgər qonşunla qidanı bölüşürsənsə, başqa bir canlını qoruyursansa və ya qrupun ümumi qərarına tabe olursansa, bunun arxasında çox vaxt sadə bir məntiq dayanır: bu gün başqasına dayaq olursan ki, sabah özün tək qalmayasan.

Təbiətdə həmrəylik bəzən ən sərt rəqabətdən də güclü həyat strategiyasına çevrilir.

Hazırladı: Natiq Səlim,
KONKRET.az

Mənbələr və elmi ədəbiyyat:

– Wilkinson, G. S. (1984). “Reciprocal Food Sharing in the Vampire Bat”.
– Rüppell, E. (1842). “Abbildung und Beschreibung mehrerer neuer Säugethiere”.
– Pitman, R. L. və başqaları (2016). Donqar balinaların orkaların digər növlərə hücumlarına müdaxiləsi haqqında tədqiqat.
– Mead, T. (1961). “Killers of Eden: The Story of the Killer Whales of Twofold Bay”.
– Walker, R. H. və başqaları (2017). “Sneeze to Leave: African Wild Dogs Use Variable Quorums in Decision-Making”.
– Dugatkin, L. A. (1997). Cooperation Among Animals: An Evolutionary Perspective