XIX əsr mətbuatı, erkən folklor qeydləri, arxiv materialları, Bəhlul Behcətin araşdırmaları, mühacirət nəşrləri və Qubadlının canlı yaddaşı işığında

Tarix haqqında yeni fikir söyləmək olar. Hətta yüz ildən artıq qəbul edilmiş bir qənaəti şübhə altına almaq da olar. Elm bununla inkişaf edir. Amma ortaya qoyulan iddia nə qədər böyükdürsə, onun sübutu da bir o qədər ağır olmalıdır.

Bir tarixi şəxsiyyətin həyatına aid hadisələrin əslində başqa bir adamın başına gəldiyini söyləmək üçün bənzər adlar, bir neçə rəvayət və ya “Boz at” kimi ortaq motiv kifayət etmir. Bunun üçün tarixləri, ilkin sənədləri və bir-birindən asılı olmayan mənbələri qarşı-qarşıya qoymaq lazımdır.

Son vaxtlar Sərdar Cəlaloğlunun Qaçaq Nəbi haqqında səsləndirdiyi fikirlər məni məsələyə məhz bu tərəfdən baxmağa vadar etdi. Onun çıxışlarında İsfəndiyar bəyin qaçaq olması, Boz atla gəzməsi, Nəbinin adına bağlanan qəhrəmanlıqların əslində İsfəndiyar bəyə məxsus olması və bu qarışıqlığın sonrakı ədəbiyyatda, o cümlədən Əli Vəliyevin yaradıcılığında möhkəmləndirilməsi istiqamətində fikirlər səslənir.

Mənim məqsədim Sərdar Cəlaloğlunun şəxsiyyəti haqqında mübahisə aparmaq deyil. Qarşımızda yoxlanılması mümkün olan tarixi iddia varsa, ən düzgün cavab yenə tarixdir.

Beləliklə, məsələni sadə qoyaq: Qaçaq Nəbi adı ilə xalq yaddaşına daxil olmuş tarixi şəxsiyyətin əsas qəhrəmanlıqları həqiqətən Xocahanlı İsfəndiyar bəyə məxsus ola bilərmi? “Boz at” bunun sübutudurmu? Əli Vəliyev iki ayrı insanın tarixini birləşdirə bilərdimi?

Bu suallara cavab vermək üçün əvvəlcə Əli Vəliyevi də, sovet ədəbiyyatını da bir kənara qoyaq. Daha əvvələ gedək.

1885 — SOVET HƏLƏ YOX İDİ, NƏBİNİN ADI İSƏ ARTİQ TARİXİN SƏHİFƏSİNDƏ İDİ

Qaçaq Nəbi məsələsində ən güclü arqumentlərdən biri xronologiyadır.

Füzuli Bayatın qaçaq folkloruna həsr olunmuş akademik tədqiqatında “Kavkaz” qəzetinin Qaçaq Nəbi haqqında iki konkret 1885-ci il məlumatına istinad edilir:

“Kavkaz”, 11 iyun 1885, №181
“Kavkaz”, 28 oktyabr 1885, №209

Bayatın həmin istinadlar əsasında verdiyi məlumata görə, qəzet Nəbinin fəaliyyət coğrafiyasını təkcə Zəngəzurla məhdudlaşdırmır; Naxçıvan, Şərur, Dərələyəz, İrəvan, Səlmas, Xoy, Təbriz və Maku istiqamətlərindən də danışır. Digər məlumat Həcərin tutulması və Nəbinin onu azad etdirmək üçün Gorus qəza rəhbərliyinə təzyiq göstərməsi ilə əlaqələndirilir.

Burada elmi ehtiyatı qorumaq vacibdir: qəzetlərin orijinal nüsxələrini görmədən səhifə və sütun nömrəsi yazmaq doğru olmaz. №181 və №209 rekvizitləri akademik nəşrdə göstərilir; bundan artığını ilkin qəzet nüsxəsi ilə tutuşdurmadan demək olmaz.

Amma qarşımızda yenə çox ağır bir tarix dayanır: 1885.

Əli Vəliyevin Nəbi haqqında sonrakı yaradıcılığı yoxdur. Sovet Azərbaycanı yoxdur. Bolşevik hakimiyyəti yoxdur. Amma Nəbi adı artıq Qafqaz mətbuatındadır.

Onda ilk ciddi sual meydana çıxır:

SONRADAN YARADILDIĞI DEYİLƏN NƏBİ 1885-Cİ İLİN QƏZETİNƏ NECƏ DÜŞMÜŞDÜ?

1894 — NƏBİ HƏLƏ SAĞ İDİ, XALQ İSƏ ONUN HAQQINDA ARTIQ NƏĞMƏ YARADIRDI

Məsələnin bundan da mühüm tərəfi xalq yaddaşıdır.

A. Kalaşev və A. İoakimovun topladığı “Татарские тексты. Песни, загадки, пословицы” materialına akademik ədəbiyyatda belə istinad olunur:

SMOMPK — “Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа”, XVIII buraxılış, II şöbə, Tiflis, 1894, səh. 29–31.

Bu material Qaçaq Nəbi ilə əlaqəli erkən folklor mətnlərindən biri kimi göstərilir.

Tarixə diqqət edin: 1894.

Qaçaq Nəbi hələ sağdır. Onun ölümünə təxminən iki il qalır.

Deməli, burada sonradan yaşamış bir romançının ölmüş tarixi şəxsiyyət haqqında qurduğu bədii obrazdan danışmırıq. Nəbi sağ ikən onun adı xalq yaradıcılığına daxil olmuş, həmin yaddaşın parçaları yazıya alınmağa başlamışdı.

Bu, “Nəbi obrazı sonradan başqa qaçağın həyatından düzəldildi” iddiasının qarşısında ciddi xronoloji maneədir. Çünki bir insan haqqında öz sağlığında xalq materialı yazıya alınırsa, həmin insanın xalq yaddaşındakı mövcudluğunu onilliklər sonra yaşamış yazıçının qələmi ilə izah etmək mümkün deyil.

SƏBƏB NƏTİCƏDƏN ƏVVƏL GƏLMƏLİDİR.

1912 — NƏBİ ARTİQ TƏKCƏ RƏVAYƏTDƏ DEYİL, TƏDQİQATÇININ QEYDİNDƏDİR

Pavel Vostrikovun “Музыка и песня у азербайджанских татар” adlı işi SMOMPK-un XLII buraxılışında, Tiflisdə, 1912-ci ildə çap edilmişdir.

Vostrikovun Nəbi barədə verdiyi bəzi qiymətləndirmələri mübahisəsiz qəbul etməyə ehtiyac yoxdur. Bizim üçün vacib olan başqadır: XX əsrin əvvəllərində Nəbi haqqında xalq mahnısı artıq tədqiqatçının qarşısında mövcud folklor materialıdır.

Yenə Əli Vəliyevdən əvvəl. Yenə sonrakı sovet dastan nəşrlərindən əvvəl.

Deməli, Nəbinin folklorlaşması üçün sovet yazıçısını gözləməyə ehtiyac olmayıb.

1928, İSTANBUL — BİR ELMİ MƏQALƏ BÖYÜK BİR İDDİANIN QARŞISINDA DAYANIR

İndi mübahisənin ən düşündürücü mənbələrindən birinə çatırıq.

Görkəmli türkoloq Əhməd Cəfəroğlu 1928-ci ildə İstanbulda nəşr olunan “Azəri Türk” məcmuəsində üç hissədən ibarət araşdırma dərc etdirir:

“Azerî Halk Edebiyatında ‘Kaçak Nebî’ Destanı”

Biblioqrafiyası belədir:

“Azəri Türk”, №13, 1928, səh. 3–5
“Azəri Türk”, №14, 1928, səh. 9–10
“Azəri Türk”, №17, 1928, səh. 7–9

Burada artıq sadəcə Nəbi adından danışılmır. Məqalənin öz adı açıq şəkildə “Kaçak Nebî Destanı”dır. Üstəlik, bu araşdırma Bakıda deyil, İstanbulda çap olunur.

İndi Əli Vəliyev haqqında irəli sürülən tezisi bunun qarşısına qoyaq:

1928-Cİ İLDƏ İSTANBULDA ƏHMƏD CƏFƏROĞLU HANSI “QAÇAQ NƏBİ DASTANI”NI TƏDQİQ EDİRDİ?

Bu sual ritorika deyil. Bu, xronologiyanın tələb etdiyi cavabdır.

Əli Vəliyevdən əvvəlki Nəbi materiallarının necə meydana gəldiyini izah etmədən həmin iddianı tarixi nəticə kimi təqdim etmək mümkün deyil.

BƏHLUL BEHCƏT — NƏBİNİ ƏFSANƏDƏN DEYİL, “VƏSİQƏ VƏ SƏNƏDLƏR”DƏN AXTARAN TƏDQİQATÇI

Bəhlul Behcətin əsərinin tam adı təsadüfi deyil:

“Qaçaq Nəbinin tarixi: vəsiqə və sənədlər üzrə”

Əsərin müasir nəşri 2011-ci ildə “Çıraq” nəşriyyatında çap olunub.

Behcətin əhəmiyyəti təkcə Nəbi haqqında müsbət fikir söyləməsində deyil. O, Zəngəzur mühitinə yaxın idi, canlı yaddaşın daşıyıcılarına çatmaq imkanına malik idi və sənədlə yerli söyləməni yanaşı işlədirdi.

Nəbinin davranış qaydaları barədə Behcətin diqqətçəkən qeydlərindən biri onun dəstəsində gizli oğurluğun qadağan edilməsi ilə bağlıdır. Bu məlumat Nəbini sadəcə gizli mal-qara oğrusu kimi təqdim edən yanaşma ilə ciddi ziddiyyət yaradır.

Behcətin Nəbi haqqında topladığı materiallarda Boz at da ayrıca yer tutur.

Burada yenə əsas sual ortaya çıxır:

ƏGƏR BU BOZ AT ƏSLİNDƏ İSFƏNDİYAR BƏYƏ MƏXSUS İDİSƏ, BUNU NƏBİ MATERİALLARINDAN DAHA ƏVVƏL GÖSTƏRƏN İLKİN SƏNƏD HARADADIR?

Varsa, ortaya qoymaq lazımdır. Sonra həmin sənədlə Nəbi folklorundakı Boz at müqayisə edilməlidir.

Yalnız bundan sonra “köçürülüb” hökmü verilə bilər.

“BOZ AT” KİMİN İDİ? — BİR RƏNG İKİ TARİXİ BİR-BİRİNƏ QARIŞDIRA BİLƏRMİ?

Sərdar Cəlaloğlunun fikirlərində xüsusi yer tutan tezislərdən biri budur ki, Boz atla gəzən məşhur qaçaq İsfəndiyar bəy olub və sonradan bu detal Nəbinin adına keçirilib.

İsfəndiyar bəyin boz atının olması mümkündür. Bunu əvvəlcədən inkar etməyə ehtiyac yoxdur.

Amma iki ayrı hökmü bir-birinə qarışdırmaq olmaz:

“İsfəndiyar bəyin Boz atı vardı.” və “Qaçaq Nəbinin Boz at obrazı İsfəndiyar bəydən götürülüb.”

Birincinin sübut edilməsi ikincinin avtomatik sübutu deyil.

Azərbaycan qəhrəmanlıq və qaçaq folklorunda at qəhrəmanın ayrılmaz yol yoldaşıdır. Boz at motivinin müxtəlif qəhrəmanlarla bağlı materiallarda görünməsi də mümkündür.

ATIN RƏNGİ TARİXİ ŞƏXSİYYƏTİN ŞƏXSİYYƏT VƏSİQƏSİ DEYİL.

Nəbinin Boz atı isə sonrakı folklor yaddaşında onunla birgə yaşayan obrazlardan birinə çevrilib.

Bu gün oxunan Boz at nəğməsinin bütün misralarının 1894-cü ildə eyni şəkildə mövcud olduğunu ilkin mətnlə müqayisə etmədən söyləmək olmaz. Amma Boz atın Nəbi folklorunda dərin və köklü yer tutduğu aydındır.

Yəni Boz at məsələsində də hökmü oxşarlıq yox, mənbələrin tarixi ardıcıllığı verməlidir.

İSFƏNDİYAR BƏY — QAÇAQ KEÇMİŞİNDƏN SOVET MİLİSİNƏ UZANAN MÜRƏKKƏB TALE

İsfəndiyar bəy Hocaxanski haqqında danışarkən onu bircə “Boz at” iddiasının içində əridib itirmək doğru olmaz.

O, Xocahan kəndi ilə bağlı tarixi şəxsiyyət kimi yadda qalır. Onun qaçaq keçmişi barədə məlumatlar mövcuddur və bu sahə ayrıca, daha dərindən araşdırılmağa layiqdir.

İsfəndiyar bəyin nə vaxt qaçaqlığa başlaması, dəstəsində kimlərin olması, hansı ərazilərdə fəaliyyət göstərməsi, çar hakimiyyəti ilə konkret hansı toqquşmalarda iştirak etməsi və qaçaqlıqdan hansı şəraitdə çıxması ilkin mənbələrlə daha geniş sənədləşdirilməlidir.

Amma onun sonrakı həyatının mühüm mərhələlərindən biri haqqında daha konkret məlumatımız var.

1921 — №477 MƏXFİ SƏNƏD: İSFƏNDİYAR BƏYİN ADI ARTİQ ARXİVİN DİLİ İLƏ DANIŞIR

28 mart 1921-ci il tarixli №477 məxfi məktubda Qubadlı qəzasında çalışan bir qrup yerli vəzifəli şəxsin geri çağırılması tələb olunur.

Sənəddə adları çəkilənlər sırasında:

Xudabaxış bəy Sultanov — İnqilab Komitəsinin sədri
Aslan bəy Sultanov — qəza milis idarəsinin rəisi
Behbud bəy Sultanov — istintaq komissiyasının üzvü
İsrafil bəy Sultanov — qəza milisinin cinayət-axtarış şöbəsinin rəisi
İsfəndiyar bəy Hocaxanski — qəza milis idarəsinin sahə müvəkkilləri şöbəsinin rəisi
göstərilir.

Burada mühüm bir fərqi unutmayaq: həmin şəxsləri mən “əksinqilabçı” elan etmirəm. 1921-ci ilin sovet siyasi sənədi onları öz terminologiyası daxilində belə qiymətləndirirdi.

Bu sənəd İsfəndiyar bəyin bioqrafiyası haqqında çox ciddi mənzərə yaradır. 1921-ci ildə o, sağdır. Qubadlı qəza milisində rəhbər vəzifə tutur. Yeni sovet hakimiyyətinin idarəetmə sisteminin içindədir. Eyni zamanda həmin sistemin siyasi etimadsızlığı ilə üzləşir.

Beləliklə, qarşımızda özlüyündə olduqca maraqlı bir həyat xətti açılır:

QAÇAQ KEÇMİŞİ → YERLİ NÜFUZ → SOVET MİLİSİNDƏ RƏHBƏR VƏZİFƏ → SİYASİ ETİMADSIZLIQ

Bu, başqasının bioqrafiyasını ona vermədən də İsfəndiyar bəyi ciddi tarixi şəxsiyyət kimi araşdırmaq üçün kifayət qədər zəngin taledir.

İKİ TALENİN ƏN SƏRT HAKİMİ — XRONOLOGİYA

İndi tarixləri bir-birinin qarşısına qoyaq:

1885 — Nəbi haqqında “Kavkaz” qəzetinə aid konkret akademik istinadlar.

1894 — Nəbi ilə əlaqələndirilən erkən folklor materialının SMOMPK-da yazılı izi.

1896 — Qaçaq Nəbinin həyatının başa çatması.

1912 — Nəbi haqqında folklor materialının Vostrikovun tədqiqatında görünməsi.

1921 — İsfəndiyar bəy Hocaxanskinin Qubadlı qəza milisində rəhbər vəzifədə olması.

1928 — İstanbulda Əhməd Cəfəroğlunun “Qaçaq Nəbi dastanı” haqqında üç hissəli araşdırmasının çapı.

Bu ardıcıllıq bir şeyi çox aydın göstərir:

QAÇAQ NƏBİ HAQQINDA TARİXİ VƏ FOLKLOR YADDAŞINI ƏLİ VƏLİYEVLƏ BAŞLATMAQ MÜMKÜN DEYİL.

Çünki Əli Vəliyevdən əvvəl Nəbi artıq var: mətbuatda var, folklorda var, Azərbaycanın hüdudlarından kənarda elmi tədqiqatın mövzusu kimi var.

ƏLİ VƏLİYEV İDDİASI — BİR YAZIÇI ÖZÜNDƏN ƏVVƏLKİ TARİXİ NECƏ YARADA BİLƏR?

Əli Vəliyev Nəbi haqqında bədii mətn yaza bilərdi. Mövcud folklor motivlərini dəyişə, böyüdə, dövrünün ideoloji dünyagörüşünə uyğun şəkildə yenidən qura bilərdi.

Bu, ayrıca araşdırılmalı məsələdir.

Amma onun edə bilməyəcəyi bir şey vardı:

ÖZÜNDƏN ƏVVƏLKİ MƏNBƏLƏRİ YARATMAQ.

1885-ci ilin qəzetini sonradan yaza bilməzdi. 1894-cü ilin folklor qeydini keçmişə yerləşdirə bilməzdi. 1912-ci ilin materialını yarada bilməzdi. 1928-ci ildə İstanbulda Əhməd Cəfəroğlunun tədqiq etdiyi “Qaçaq Nəbi dastanı”nı sonradan meydana gətirə bilməzdi.

Buna görə “sovet dövründə Nəbi obrazına əlavələr edilibmi?” sualı tamamilə qanunidir.

Amma “Nəbi obrazı İsfəndiyar bəyin həyatından götürülüb Əli Vəliyev tərəfindən yaradılıb” tamam başqa və qat-qat ağır iddiadır.

Belə iddia üçün bir mətn kifayət etmir. İki mətn lazımdır: İsfəndiyar bəyə aid daha erkən mətn və həmin hadisənin sonradan Nəbiyə keçirildiyini göstərən mətn.

Varsa, ortaya qoyulsun.

Yoxdursa, ehtimal fakt kimi təqdim edilməməlidir.

NƏBİ — OĞRU, YOXSA DAHA BÖYÜK SOSİAL HADİSƏNİN İÇİNDƏKİ QAÇAQ?

Qaçaq Nəbini sadəcə adi mal-qara oğrusu və yolkəsən kimi təqdim etmək mövcud mənbələrin yaratdığı mənzərəni həddən artıq sadələşdirir.

Behcət onun yoldaşlarına gizli oğurluğu qadağan etdiyini yazır. Əsərdə Nəbinin müxtəlif hökumət nümayəndələri, naçalniklər və silahlı qüvvələrlə qarşıdurmalarına ayrıca yer ayrılır.

Bunlar Nəbini qüsursuz, əfsanəvi müqəddəs elan etmir. Buna ehtiyac da yoxdur. Qaçaq silahlı mübarizə aparan adamdır. Döyüşür, qanunla toqquşur və zor işlədə bilir.

Amma adi məişət oğrusu ilə uzun müddət hakimiyyət qüvvələri ilə silahlı qarşıdurmada olmuş, sağlığında haqqında xalq materialı yaranmış tarixi şəxsiyyəti eyni cümləyə yerləşdirmək də tarixə qarşı həddən artıq sadələşdirici münasibətdir.

NƏBİ AŞAĞI MOLLUDAN, HƏCƏR YUXARI MOLLUDAN — İKİ KƏND, BİR YADDAŞ

Qaçaq Nəbi Aşağı Mollu, Həcər xanım isə Yuxarı Mollu kəndindən idi.

Onların yaşadığı XIX əsrdə “Qubadlı rayonu” adlı indiki inzibati vahid mövcud deyildi. Həmin kəndlər Zəngəzur qəzasının tərkibində idi. Sonrakı inzibati bölgüdə hər ikisi Qubadlı rayonunun kəndlərinə çevrildi.

Bu coğrafi dəqiqlik vacibdir. Çünki tarixi şəxsiyyəti öz dövrünün xəritəsində anlamaq lazımdır.

ARXİV KAĞIZ ÜZƏRİNDƏ DANIŞIR, AİLƏ YADDAŞI İSƏ İNSANIN SƏSİNDƏ YAŞAYIR

İsfəndiyar bəy mənim üçün son günlər sosial şəbəkədən öyrəndiyim bir ad deyil.

Babam Xəlil Bayramov gənclik illərində İsfəndiyar bəyi şəxsən tanımışdı. Mən babamın sonrakı illərdə İsfəndiyar bəy haqqında danışdığı xatirələrin özüm şahidi olmuşam.

Qaçaq Nəbi haqqında da ailəmizdə əvvəlki nəsillərdən gələn canlı xatirələr danışılıb.

Mən bunları arxiv sənədi kimi təqdim etmirəm. Ailə yaddaşı sənədin yerini tutmur. Amma şifahi tarix də xalqın keçmişinin bir hissəsidir və yazılı mənbələrlə birlikdə nəzərə alındıqda qiymətli ola bilər.

Mənim üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyan isə budur:

AİLƏ YADDAŞIMIZDA İSFƏNDİYAR BƏY AYRI ŞƏXSİYYƏT, QAÇAQ NƏBİ İSƏ AYRI ŞƏXSİYYƏT KİMİ YAŞAYIB.

Biri o birinin adının içində itib getməyib.

Bu səbəbdən mən İsfəndiyar bəyin tarixinin də ayrıca və ciddi şəkildə araşdırılmasının tərəfdarıyam.

SƏRDAR CƏLALOĞLUNUN İDDİALARI — İNDİ SÖZÜ SƏNƏDLƏRƏ VERƏK

İsfəndiyar bəy qaçaq olubmu? Onun qaçaq keçmişi barədə məlumatlar var və bu tarix daha dərindən araşdırılmalıdır.

İsfəndiyar bəy Boz at minibmi? Mümkündür. Lakin bunu tarixləndirən ilkin mənbə ortaya qoyulmalıdır.

Nəbinin Boz at obrazı İsfəndiyardan götürülübmü? Bunun üçün İsfəndiyar–Boz at əlaqəsini göstərən erkən mətn və həmin motivin sonradan Nəbiyə keçirildiyini göstərən ikinci mənbə lazımdır.

Nəbinin qəhrəmanlıqları əslində İsfəndiyar bəyə məxsusdurmu? Onda həmin konkret hadisələrin əvvəlcə İsfəndiyar bəyə aid olduğunu göstərən daha erkən sənədlər təqdim olunmalıdır.

Əli Vəliyev bu hadisələri Nəbinin adına yazıbmı? Əgər belədirsə, İsfəndiyar haqqında əvvəlki mətnlə Əli Vəliyevin sonrakı mətnini yanaşı qoymaq lazımdır.

Qaçaq Nəbi sovet hakimiyyətinin sonradan yaratdığı qəhrəmandırmı? 1885, 1894, 1912 və 1928-ci illərin mənbə xətti belə bir hökmün qarşısında ciddi xronoloji maneə yaradır.

Burada artıq gur danışmağa ehtiyac yoxdur.

SƏNƏDLƏR ÖZLƏRİ DANIŞMAĞA BAŞLAYIR.

BU TARİX İKİ İGİDƏ YER ÇATMAYACAQ QƏDƏR KASIB DEYİL

Məncə, bütün mübahisənin ən ədalətli nöqtəsi məhz buradadır.

Niyə İsfəndiyar bəyi tarixə qaytarmaq üçün Nəbinin tarixini əlindən almalıyıq? Niyə Nəbini müdafiə etmək üçün İsfəndiyar bəyin qaçaq keçmişini kiçiltməliyik?

Xocahanın İsfəndiyar bəyi ayrıca araşdırılsın. Aşağı Mollunun Nəbisi ayrıca araşdırılsın. Yuxarı Mollunun Həcəri ayrıca araşdırılsın.

İsfəndiyar bəyin çar hakimiyyəti ilə mübarizəsi haqqında sənəd varsa, tapaq. Boz atı haqqında erkən yazılı məlumat varsa, üzə çıxaraq. Sovet hakimiyyəti ilə münasibətlərinin necə dəyişdiyini sona qədər araşdıraq.

Əgər bolşeviklər tərəfindən güllələnməsi ilkin sənədlə təsdiqlənirsə, həmin sənədi də ortaya çıxaraq.

Nəbinin adına sonradan yanlış yazılmış konkret hadisə varsa, onu da tərəddüd etmədən İsfəndiyar bəyə qaytaraq.

Amma bunun üçün sənəd lazımdır.

İSFƏNDİYAR BƏYİN HAQQINI İSFƏNDİYAR BƏYƏ VERMƏK OLAR — NƏBİNİN HAQQINI NƏBİDƏN ALMADAN.

SON SÖZ — TARİXİMİZƏ SAHİB ÇIXMAĞIN YOLU ONU ƏFSANƏLƏŞDİRMƏK DEYİL, DƏQİQLƏŞDİRMƏKDİR

Sərdar Cəlaloğlunun səsləndirdiyi fikirlərin bir faydası oldu: İsfəndiyar bəy Hocaxanskinin adı yenidən geniş müzakirəyə gəldi.

Mən bunu faydalı sayıram. Çünki İsfəndiyar bəy həqiqətən ayrıca və ciddi araşdırılmağa layiq tarixi şəxsiyyətdir.

Amma bir iddianın maraqlı olması onun avtomatik olaraq doğru olması demək deyil.

Bu gün əlimizdə olan mənbələrin xronologiyası göstərir ki, Qaçaq Nəbi Əli Vəliyevdən əvvəl də var idi, sovet hakimiyyətindən əvvəl də var idi, XIX əsr mətbuatında və erkən folklor yaddaşında artıq yaşayırdı.

İsfəndiyar bəy isə öz tarixi, öz qaçaq keçmişi və öz siyasi-inzibati taleyi ilə ayrıca şəxsiyyətdir.

Gələcəkdə onun haqqında yeni sənədlər tapıla bilər. Bu gün bilmədiyimiz hadisələr üzə çıxa bilər. Buna yalnız sevinmək olar.

Tarix yeni sənədlə dəyişirsə, mövqeyimizi də dəyişməyə hazır olmalıyıq. Amma sənəd yoxdursa, ehtimalı tarixin yerinə qoymamalıyıq.

Bu mübahisənin qarşısında artıq bir neçə tarix dayanır:

1885 → 1894 → 1912 → 1921 → 1928

İndi bunların yaratdığı xronoloji mənzərəni rədd edən və Nəbinin tarixinin İsfəndiyar bəyin adına yazılmalı olduğunu söyləyən tərəfin qarşısında bir yol qalır:

DAHA ERKƏN VƏ DAHA GÜCLÜ SƏNƏDİ ORTAYA QOYMAQ.

Sənəd varsa — oxuyaq.

Həqiqət İsfəndiyar bəyin tərəfindədirsə — onun haqqını İsfəndiyar bəyə qaytaraq.

Həqiqət Nəbinin tərəfindədirsə — Nəbinin haqqını qoruyaq.

Amma bir “Boz at”ın belinə iki ayrı insanın taleyini mindirib tarix yazmayaq.

ÇÜNKİ BİR ƏSRLİK YADDAŞI BİR CÜMLƏ İLƏ DƏYİŞMƏK İSTƏYƏN ADAM, HƏMİN CÜMLƏNİN ARXASINA BİR ƏSRLİK YADDAŞDAN DAHA AĞIR SƏNƏD QOYMALIDIR.

Tarixdə hər kəsi öz adı, öz əməli və öz sənədi ilə saxlayaq.

Cəsarət Bayramov,
Qubadlı rayon, Dəmirçilər kənd sakini